تبلیغات
مركز آموزش ایرانیان هر چیزی در مورد درس علوم
کل وب های راه اندازی شده درسی و غیر درسی توسط این وب:

کل وب های راه اندازی شده توسط این وب:

درس حرفه و فن.آدرس:hvfndsh.mihanblog.com

درس علوم.آدرس:amndsh.mihanblog.com

درس جغرافیا.آدرس:gmndsh.mihanblog.com

درس عربی.آدرس:arabimndsh.mihanblog.com

درس انگلیسی.آدرس:emndsh.mihanblog.com

 

وب سایت پرسپولیس:www.ali198800.orq.ir

2 نوشته شده توسط علی درویشی در سه شنبه 15 دی 1388 و ساعت 03:39 ب.ظ  نظرات

وب های راه اندازی شده درسی دیگر توسط این وب

وب در حرفه و فن هم راه اندازی شد.آدرس:hvfndsh.mihanblog.com

وب سایت ورزشی پرسپولیس هم راه اندازی شد.آدرس:www.ali198800.orq.ir

2 نوشته شده توسط علی درویشی در دوشنبه 14 دی 1388 و ساعت 06:39 ب.ظ  نظرات

فصل 14 تبادل محیط

ساختمان دستگاه تنفس :

دستگاه تنفس شامل بینی، حلق ،‌حنجره، نای و نایژه و شش است. هر نایژه در داخل شش ،‌انشعابات ریشه مانند زیادی دارد كه نایژك نام دارد. در انتهای هر انشعاب بسیار باریك، یك قسمت حباب مانند بنام كیسه ی هوایی وجود دارد.

 


  دم وم بازدم :

عمل تنفس در انسان شامل دو مرحله ی دم و بازدم است. ورود هوا از محیط بیرون به درون شش ها، مرحله دم و خروج آن از شش ها به بیرون مرحله بازدم را تشكیل می دهد.
همه فعالیتهایی كه در بدن شما صورت می گیرند، انرژی می خواهند. این انرژی از سوختن موادی مانند گلوكز و لیپیدها درون سلول ها ایجاد می شود. برای آن كه مولكول های گلوكز و چربی در داخل سلول بسوزند. یعنی به مولكول های كوچكتر تبدیل شوند.
لازم است ابتدا با اكسیژن تركیب شوند. به این نوع واكنش ها تنفس می گویند . گاز كربن دی اكسید،‌محصول همیشگی تنفس است. تأمین اكسیژن لازم برای كار سلول ها و دفع گاز كربن دی اكسید حاصل از آن ها، وظیفه ی دستگاه تنفس است.
 



  مقایسه كنید :
1 – هوای دم و بازدم چه تفاوت هایی دارند؟
2 – مولكول اكسیژن O2 و كربن دی اكسید CO2 است. به نظر شما كربن (C) از كجا به اكسیژن اضافه شده است؟

- در هوای دم مقدار اكسیژن بیشتر است اما در بازدم مقدار كربن دی اكسید زیاد است - از شكسته شدن مولكول ،‌گلوكز در سلول كربن آزاد شده و در هنگام سوختن با اكسیژن تركیب می شود. گلوكز + اكسیژن ---> كربن دی اكسید+ آب

گاز دم بازدم
اكسیژن 21 درصد 17 درصد
نیتروژن 79 درصد 79 درصد
كربن دی اكسید كم تر از 1/0 درصد 4 درصد
 


  آزمایش كنید ، اثبات وجود كربن دی اكمسید در هوای بازدم :
1 – مقداری آهك را در آب حل كرده و با كاغذ صافی آن را كاملاً صاف كنید.
2 – آب آهك را در شیشه ای بریزید و به وسیله یك نی نوشابه، چند ثانیه در آن بدمید؟
چه تغییری در محلول آب آهك صورت می گیرد؟
از كجا بفهمیم كه این تغییرمربوط به وجود كربن دی اكسید هوای بازدم است؟

- آب آهك كدر می شود
- از آنجا كه با وارد كردن هوای معمولی با یك تلمبه به داخل آب سطح آن كدر نمی شود.
 



  جریان هوا از بینی تا نایژه :

شما هوا را از راه بینی وارد شش های خود می كنید. این هوا ممكن است سرد، خشك و یا دارای ذرات غبار باشد. فضای داخلی بینی این هوا را گرم، مرطوب و تصفیه می كند .
هوا پس از عبور از راه حلق وارد نای می شود . قطر نای ...مساوی است ولی نای به علت وجود غضروف در دیواره آن همیشه باز است. سطح داخلی نای دارای سلول هایی است كه مژك های كوتاه و فراوانی در سطح خود دارند. غده هایی كه در این دیواره وجود دارند. ماده مخاطی ترشح می كنند. این ماده و مژك ها ،‌ذرات ریزتر موجود در هوای دم را جذب می كنند و آن ها را به سمت بیرون می فرستند. بدین ترتیب هوای پاكیزه و مرطوب از راه نای وارد نایژه ها می شود. در افراد سیگاری،‌این مژك ها و غده های ترشح كننده مخاط كم كم از كار می افتند. بنابراین چنین افرادی برای خارج كردن ذرات موجود در دود سیگار،‌دچار مشكل می شوند واغلب سرفه می كنند.


 


  جریان هوا در شش ها :

كیسه های هوایی دیواره های نازكی دارند كه فقط یك لایه با سلول های پهن با قطر اندك دارند. اطراف كیسه های هوایی را مویرگ های خونی زیادی فراگرفته اند. دیواره ی كیسه ی هوایی و این مویرگ ها ، محل مناسبی برای نفوذ اكسیژن از شش ها به خون و برعكس عبور كربن دی اكسید از خون به شش هاست.
علت تبادل گازها،‌تفاوت در مقدار آن ها ، درون شش و خون است كه باعث ایجاد پدیده ی انتشار می شود. خونی كه به اطراف كیسه های هوایی می رود، اكسیژن كمی دارد. اما كربن دی اكسید حاصل از فعالیت سلول ها را به همراه آورده است. در عوض هوای دم دارای اكسیژن زیاد و كربن دی اكسید اندك است. این دو گاز می توانند از دیواره های نازك سلولی كیسه های هوایی به كربن دی اكسید اندك است.
این دو گاز می توانند از دیواره های نازك سلولی كیسه های هوایی به آسانی عبور كنند و با یكدیگر مبادله شوند. در نتیجه،‌خونی كه اكسیژن زیاد گرفته است به قلب باز می گردد تا در همه ی بدن توزیع شود یعنی به كنار سلول ها برسد.

ساختمان دستگاه دفع ادرار



  مشاهده كنید :
یك شش گوسفند سالم تهیه كنید و پس از مشاهده ی آن به پرسش های زیر پاسخ دهید:
1 – نای و نایژه ها چه خصوصیاتی دارند؟
2 – شش ها در موقع لمس كردن ( و بعد از دمیدن در نای) چگونه حس می شوند؟
3 – رنگ شش ها مربوط به چیست؟
4 – قسمتی از شش را برش دهید . در محل برش چه می بینید؟

- لوله هایی كه سطح ناصاف دارند و جنس آنها غضروف می باشد.
- قبل از دمیدن حجم كم و بسیار نرم و شل است و رنگ آنها تیره، اما بعد از دمیدن حجم زیاد بوده و كمی سفت تر می شوند و رنگ آن را روشن می باشد.
- مربوط به سلول های پهن و نازكی است كه مویرگ های زیادی دارند و قبل از دمیدن سلولها جمع شده و كبود به نظـــر می رسند اما وقتی پر از هــوا می شوند دیواره كیسه های هوا نازك شده و به رنگ روشن در می آیند.
- حفره های اسفنجی شكل دیده می شود كه نشان دهنده ی كیسه های هوایی بسیار زیاد می باشد.
 



  ساختمان دستگاه دفع ادرار:

دستگاه دفع ادرار شامل كلیه ، میزنای ، مثانه و مجرای دفع ادرار است. كلیه ها در پشت معده و روده ها یعنی چسبیده به دیواره پشتی شكم قرار گرفته اند. به هر كلیه یك سرخرگ وارد می شود این رگ ،‌دو كلیه شعبه های زیادی پیدا می كند و به مویرگ های فراوانی تبدیل می شود. هم چنین هر كلیه یك سیاهرگ خارج می شود. هم چنین از هر كلیه یك سیاهرگ خارج می شود. این دو رگ،‌به بزرگ سیاهرگ پائینی متصل می شوند كه به سوی قلب می رود.

 

از هر كلیه ، یك لوله هم به نام میزنای خارج می شود. دو میزنای به كیسه ای به نام مثانه می روند تا ادرار ساخته شده در كلیه ها را در آن جمع كنند. وقتی مثانه از ادرار پی می شود احساس دفع ادرار را ایجاد می شود.  



  نفرون :

در هر كلیه ،‌در حدود یك میلیون واحد تصفیه به نام نفرون (لوله ادراری) وجود دارد. هر نفرون لوله ی بسیار باریكی است كه به چشم دیده نمی شود. و اطراف آن را مویرگ ها پوشانده اند. دیواره ی هر نفرون فقط یك لایه سلول دارد و بسیار نازك است. مواد زاید از مویرگ وارد نفرون (لوله ادراری) می شوند. به این ترتیب مواد زاید خونی كه از طریق سرخرگ ها وارد كلیه شده است. از خون خارج می شود. فرق خون سیاهرگی و سرخرگی كلیه چیست؟

 


  فكر كنید :
در بدن به جز كلیه ها، چند اندام دفعی دیگر نیز وجود دارند. نام ونوع كارهای آنها را در جدولی مانند جدول زیر بنویسید.

نام اندام دفعی محل در بدن نوع كار
1- كلیه ها

2- غده های عروق

3- روده بزرگ

4- غده های اشكی

5- شش ها

دراخل شكم

در پوست

داخل شكم

داخل چشم

داخل قفسه سینه

دفع اوره،نمك ها وتنظیم مقدار آب بدن

دفع عرق،مواد زاید و خنك كردن بدن

دفع مواد زاید،تنظیم آب بدن

دفع آب،شستشوی چشم

دفع كربن و دی اكسید

 


  تعادل آب در بدن :

در فصل های قبل آموختید كه خون بایدمواد غذایی و اكسیژن لازم را به سلول های بدن برساند و مواد زاید آن ها را پس بگیرد. در این صورت تركیب خونی باید بطور دائم و مفید باشد و مواد محلول در پلاسما كم و زیاد شوند. البته تغییرات جزیی تركیبات خون اشكالی بوجود نمی آورد ولی این تغییر تركیب نباید از حد معینی بیشتر باشد. مقدار ماده ی لازمی مانند آب هم نباید زیادتر از حد شود.
اطراف بیشتر سلولهای زنده ی بدن ما را آب فرا گرفته است. جانورانی كه در داخل آب زندگی می كنند،‌از لحاظ جذب و دفع آن مشكلی ندارند. اما جانوران ساكن خشكی و خود ما اغلب با مشكل كم آبی بدن رو به رو می شویم كه باید آن را حل كنیم. كلیه اندامی است كه مقدار آب بدن را تنظیم می كند.
بدن شما در یك شبانه روز، از راه هایی آب خود را از دست می دهد و از راه هایی دیگر آب مورد نیاز خود را دریافت می كند. تصویر زیر ، ‌راه های جذب و دفع آب بدن را نشان می دهد.
 



  تنظیم محیط داخلی بدن :

اگر آب بدن اضافی باشد، توسط كلیه ها دفع می شود ادرار در كلیه ها ساخته می شود. درادرار اوره و مواد معدنی اضافی بدن هم وجود دارد. بعضی از مواد دفعی مانند اوره سمی هستند و اگر درخون بمانند شخص را مسموم می كنند. این ماده در آب حل می شود تا رقیق شود و دفع آن به بدن آسیب نرساند. شاخه هایی از اصلی ترین سرخرگ بدن،‌یعنی آئورت به كلیه وارد می شود. خون در این اندام ها گردش منظم دارد. در این میان كلیه ها مواد دفعی و اضافی خون را از آن می گیرند و به صورت ادرار دفع می كنند. حتماً توجه كرده اید كه مقدار دفع ادرار، به مقدار آشامیدنی هایی كه مصرف می كنید بستگی دارد. مقدار آب خون، هرگز نباید از حد معینی كمتر یا بیشتر شود. كلیه ها این حد را تنظیم می كنند. اگر مقدار آبی كه می خورید مناسب باشد. ادرار شفاف و تقریباً بی رنگ خواهد بود. در اطراف نفرن ها مواد زاید خون از آب گرفته تا نمك ها و به ویژه اوره) به داخل نفرون نفوذ می كنند و اندك اندك از كلیه برون می روند. به این مایع خارج شده از نفرون ها ادرار گفته می شود. كلیه اندام تنظیم كننده ی تركیب خون است.  



  تفسیر كنید :
می دانیم كه آب لازم ترین ماده برای بدن است. اما كار مهم كلیه ها دفع این ماده است. آیا در كلیه ها، «آب ماده ی غیر لازم» محسوب می شود؟ چگونه ممكن است ماده ای هم لازم و هم غیر لازم باشد؟
در این جدول تركیب خون و ادرار با هم مقایسه شده اند.
1 – از مقایسه ی این ارقام چه نتیجه ای می گیرید؟
2 – پزشك ها اغلب از بیمار می خواهند كه تركیب ادرار خود را در آزمایشگاه مشخص كند، به نظر شما این كار چه كمكی به پزشك می كند؟

- چون آب در بدن مصرف نمی شود، اما موجب حمل و نقل مواد در بدن می شود

مواد پلاسما(درصد) ادرار(درصد)
آب
پروتئین
گلوكز
اوره (دارای نیتروژن)
سایر مواد نیتروژن دار
سدیم
سایر مواد معدنی
91
9
1/0
03/0
005/0
32/0
40/0
95
0
0
2
13/0
34/0
53/2

1 – نتیجه می گیریم كه در پلاسما بعضی از مواد زیاد هستند و در ادرار وجود ندارند(پروتئین – قند) و بعضی مانند آب دریا را ادرای زیادتر هستند. و مواد نیتروژن دار باید از بدن خارج شوند.
2- اندازه گیری مقدار بعضی از مواد در ادرار راهنمای خوبی برای تشخیص بیماری است. مثلاً وجود قند یا پروتئین در ادرار نشانه بیماری است.
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:36 ب.ظ  نظرات

فصل 13 گردش مواد

سلول ها در جانداران پرسلولی، به صورت فشرده قرار گرفته اند. در این صورت، مشكلی كه برای سلول های دور از محیط بیرون پیش می آید. عدم دسترسی آن ها به مواد لازم و ناتوانی در دور كردن مواد زاید از خود است . به همین علت ، گیاهان و جانوران ناچار بوده اند این مشكل را به شكل خاصی حل كنند.



  قلب :

قلب مانند تلمبه ای خون را به گردش در می آورد. هر تلمبه یك ورودی ویك خروجی دارد. قلب در حقیقت دو تلمبه ی مجار هم است. یك تلمبه ی قلب، خون دارای كربن دی اكسید را از بدن شش ها و دیگری خون دارای اكسیژن را به همه ی سلول های بدن می رساند.

 


  تفسیر كنید :
قلب بطور منظم منقبض و ضبط می شود. این عمل را ضربان قلب می گویند. در هر ضربان خون به قلب وارد و از آن خارج می شود. این چرخه مراحل یك ضربان قلب را نشان می دهد.

مراحل ضربان قلب شامل انقباض دهلیزها و انقباض بطن ها و استراحت است كه بطور متوسط در هشت دهم ثانیه انجام می گیرد، با انقباض دهلیزها خون از راه دریچه های یك طرفه كننده بین دهلیز و بطن وارد بطن ها می شود چون این كار نیروی زیادی نمی خواهد و دیواره دهلیزها چندان ... و قوی نیست و در عوض هنگام انقباض بطن خون باید به همه جای بدن برسد برای این كار باید با فشار وارد سرخرگ آئورت و ششی شود و در هنگام استراحت همه از دو سیاهرگ بزرگ بالایی و پائینی خون از اندام ها وارد قلب می شود.  



  مشاهده كنید
الف) دیواره ی كدام حفره ی قلب قطورتر است ؟ چرا؟
ب) سرخرگ ها و سیاهرگ های متصل به قلب، چه تفاوت ساختمانی دارند؟
ج) دریچه های بین دهلیز و بطن چگونه عمل می كنند؟

- دیواره بطن ها از دهلیزها قطورتر است. علت این است كه باید فشار خون را به خارج از قلب انتقال دهند.
- دیواره سرخرگ ها قطورتر است و مانند شیلنگ آب لوله ای هستند اما دیواره سیاه رگها نازكتر و هنگام خالی بودن مثل تیوپ دوچرخه به هم می رسد.
موجب یك طرفه كردن حركت خون از دهلیزها به بطن ها می شوند.
 



  انتقال و تبادل مواد :

رگ ها مسیر حركت خون هستند. در دستگاه گردش خون سه نوع رگ وجود دارد كه ویژه ی انتقال و تبادل مواد هستند:
سرخرگ ها :
خون را از قلب به اندام ها می برند و دیواره ی آن ها مكنت و ماهیچه ای است.

سیاهرگ :
خون را از اندام ها به قلب بر می گردانند و دیواره ی آنها نازك است.

مویرگ :
خون را در اندام ها توزیع می كنند و باعث تبادل مواد بین خون و سلول ها می شوند.

وقتی كه سرخرگ وارد اندام می شود، مانند ریشه گیاه ،‌منشعب می شود و در آخر به رگهای بسیار باریكی تبدیل می شود كه به دیواره ی آنها بسیار نازك است و فقط یك لایه سلول پهن شده دارد. به این گونه رگ ها،‌مویرگ گفته می شود. مویرگ ها كاملاً به سلول های بدن نزدیك می شوند. سپس به صورت سیاهرگ كوچك و بعد سیاهرگ بزرگ در آیند.

 

برای تبادل مواد بین خون و سلول ها، بخشی از مواد محلول در پلاسما از دیواره ی مویرگ و فاصله بین سلول های آن به بیرون نفوذ می كند. مثلاً غذا و اكسیژن از داخل مویرگ به كنار سلول ها میرسند و در عوض،‌مواد زاید و كربن دی اكسید از سلول به مویرگ می آیند.  

لنف

خونی كه داخل سیاهرگ جاری است. معمولاً غلیظ تر از خونی است كه در سرخرگ جریان دارد،‌زیرا مقداری از پلاسمای خود را در حین عبور از مویرگ ها از دست داده است. اكنون ببینیم پلاسما یا مایعی كه از مویرگ خارج می شود چه می شود؟ این مایع را رگ های لنفی جمع آوری می كنند. رگ های لنفی قسمت های مختلف بدن ،‌در بالا و نزدیك قلب به یكی از بزرگ سیاهرگ های آن متصل می شوند و مواد خود را كه لنف نام دارد، دوباره به داخل خون می ریزند.



  وظایف لنف :

لنف به مایعی گفته می شود در رگ های لنفی جریان دارد. این مایع كارهای مختلفی را در بدن انجام می دهد.  



  1- جمع آوری مایع بین سلولی :

مویرگ ها، پلاسما و مواد زاید نیاز سلول ها را به درون بافت ها ترشح می كنند تا مواد غذایی را به سلول ها رسانده و مواد زاید را بگیرند. مویرگ های لنفی بخشی از این مایع را جمع آوری می كنند تا به خون برگردانند.

 


  2 – جذب مولكول های چربی از دیواره ی روده : این مولكول ها كه بزرگترند ،‌جذب رگ های لنفی داخل پرزهای روده شده و سپس وارد جریان خون می شوند.
3 – تولید ، ذخیره و جابجایی گروهی از گلبول سفید : این سلول ها كه دفاع از بدن را به عهده دارند. خون و لنف مستقر بوده و با میكروب ها مبارزه می كنند.



  آزمایش كنید :
1 – سرعت عبور خون در رگ های با قطر متفاوت چگونه است؟
2 – آیا جریان خون در رگ ها یك طرف است یا دو طرفه ؟
3 – حركت گلبول های قرمز از درون مویرگ ها چگونه است ؟

- هر چه قطر زیادتر باشد خون سریعتر حركت می كند.
- همیشه یك طرفه است
- چون مویرگ ها بسیار نازك هستند حركت بسیار كند و گلبولهای بصورت یك ردیفی حركت می كنند.
 



  گردش خون :

گفته می شود كه به جز ماهی ها بقیه ی مهره داران از جمله انسان، گردش خون مضاعف دارند (یعنی دارای دو نوع گردش خون اند) كه آن ها را گردش بزرگ ( از قلب به اندام ها و برعكس) و گردش كوچك (از قلب به شش ها و برعكس) می نامند.
گردش كوچك خون (تصفیه ای) از بطن راست شروع شده و به دهلیز چپ خاتمه می یابد.
گردش بزرگ خون (عمومی) از بطن چپ شروع شده و در دهلیز راست تمام می شود.

 


  فكر كنید :
1 – نقش گردش بزرگ و گردش كوچك خون را توضیح دهید؟
2 – چرا به كبد بر خلاف بقیه اندام ها، دو رگ وارد شده است؟

- گردش بزرگ از بطن چپ شروع و پس ازعبور از اندامها به دهلیز راست ختم می شود. گردش كوچك از بطن راست شروع پس از عبور از ششها به دهلیز چپ ختم می شود. در گردش بزرگ خون روشن از قلب خارج و پس از عبور از اندام ها تیره شده و به قلب باز می گردد. اما در گردش كوچك برعكس این عمل خون تیره خارج شده و در ششها تصفیه كشته خون روشن وارد قلب می شود.
- به كبد یك سرخرگ برای تغذیه وارد می شود. یك سیاهرگ مواد غذایی را از روده باریك به كبد می آورد برای كنترل و بازرسی سیاهرگ باب نام دارد.
 



  فشار خون :

قلب وقتی منقبض می شود. خون را به داخل سرخرگ ها می فرستد و موجب می شود بر دیواره ی رگ ها فشار وارد آید. این فشار را فشار خون می نامند. فشار خون در سرخرگ ها زیاد و در سیاهرگ ها كم است فشار آوردن خون بر دیواره ی رگ ها، متناسب با كار قلب، باعث می شود كه قطر سرخرگ ها بطور متناوب زیاد و كم شود. این زیاد و كم شدن دائمی قطر سرخرگ ها،‌مانند موجی در طول رگ به حركت در می آید و ما آن را به صورت نبض در نقاط مختلف بدن حس می كنیم (علت مساوی بودن تعداد ضربان های قلب و نبض همین است)

 

فشار خون زیاد معمولاً مربوط به افرادی است كه رگ های آنان تنگ شده و خون به آسانی نمی تواند از آن ها عبور كند.  



  اطلاعات جمع آوری كنید :
1 – تحقیق كنید وجود فشار خون بالا و فشار خون پائین، چه ضرری دارد؟

وقتی فشار خون از حد معمول بیشتر باشد دیواره سرخرگ ها انعطاف پذیری زیادی را ندارند و دیواره آنها سخت شده است و در نتیجه قلب به سختی خون را وارد رگ ها می كند به قلب فشار می آید و گاهی رگ ها دچار شكستگی شده و خونریزی ایجاد می شود. اگر فشار خون كمتر از حد معمول باشد،‌خون به مغز نمی رسد و خطرناك است.  

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:35 ب.ظ  نظرات

فصل12 خون و ایمنی

همه ی جانداران برای زنده ماندن باید مواد لازم را از محیط اطراف خود بگیرند و مواد زاید را به آن پس بدهند. جانورانی كه دستگاه گردش خون دارند، صاحب مایعی به نام خونند كه مواد لازم را به سلول هایشان می رساند و مواد زاید از آن ها دوری كند.



  تركیب خون :

خون یك نوع بافت است و از سلول و مایع بین سلولی تشكیل شده است. مایع بین سلولی خون پلاسما نام دارد. سلول های خون به صورت جدا از هم در پلاسما شناورند. اگر چه خون مایعی قرمز رنگ به نظر می رسد، ولی قسمت مایع آن (پلاسما) زرد رنگ بوده و رنگ خون به خاطر گلبول های قرمز است كه تعدادشان نسبت به بقیه ی سلول های خون بسیار بیشتر است.

 


  كار خون :

خون مایعی است كه مواد جدید را برای سلول،‌تأمین و مواد زائد از آن دور می كند. در حقیقت خون، محیط داخلی بدن را یكنواخت نگه می دارد. در بدن ما،‌سلولی وجود ندارد كه فاصله ی آن از رگ خونی بیش از 10/1 میلی متر باشد. خون در بدن ما چندین كار مختلف انجام می دهد.  



  1 – انتقال مواد : خون در انتقال مواد چند كار مهم انجام می دهد:

الف – مواد غذایی را از دستگاه گوارش جذب می كند. این مواد پس از كنترل ، به وسیله خون حل می شوند و به تمام قسمت های بدن می رسند.
ب – اكسیژن را از شش ها گرفته و به سلول ها می رساند.
ج – مواد زاید سلول های بدن، مانند كربن دی اكسید و اوره را می گیرد، و ازآن ها دور می كند،‌اوره ماده ی سمی است كه در نتیجه استفاده بدن از پروتئین بوجود می آید.
د – بعضی از سلول ها موادی به نام هورمون ترشح می كنند كه باید به سلول های منطقه ای دیگری از بدن برسد. خون وظیفه جا به جا كردن هورمون ها را به عهده دارد.
 



  2 – تنظیم دما : خون در ضمن عبور از قسمتهای گرم بدن، مثلاً ماهیچه ها، گرما را می گیرد و آن را به قسمت های سرد (مانند پاها،گوش و غیره) می رساند.
3 – وظایف دفاعی : خون به وسیله مواد و سلول هایش با عوامل بیماریزا مثل میكروب ها مقابله می كند.



  انعقاد خون :

پلاكت ها در محل هایی از بدن كه زخم ایجاد شده است جمع می شوند و با ساختن رشته هایی تور مانند خونریزی را متوقف می كنند. گلبول ها به این رشته چسبیده و لخته خون را تشكیل می دهند. این عمل كه باعث توقف خونریزی می شود،‌انعقاد خون است .
وتامین k كلیسم به انعقاد خون كمك می كنند . ماده ی زرد رنگی كه روی لخته خون جمع می شود سرم نام دارد.


 


  گروههای خونی :

خون همه ی افراد شبیه به هم نیست. زیرا تركیباتی كه در خون آنها وجود دارد با یكدیگر متفاوت است. به همین دلیل اگر خون دو نفر را كه از دو نوع سازگار است. با هم مخلوط كنند مخلوط منعقد می شود. اگر هنگام انتقال خون از یك شخص به شخص دیگر چنین اتفاقی بیفتد، شخص گیرنده ممكن است جان خود را از دست بدهد. به همین سبب پزشكان باید قبل از تزریق خون شخص دیگری به بیمار، از سازگار بودن خون دهنده و خون گیرنده مطمئن شوند.
گروه های خونی افراد مختلف را به چهار دسته ی A،B،O، AB دسته بندی می كنند.
 



  گلبول های سفید و ایمنی بدن :

بدن انسان همواره در معرض هجوم میكروب ها و سایر عوامل بیماریزا قرار دارد. اما برای مقابله با آن ها،‌از روش های مختلفی استفاده می كند. بدن ابتدا سعی می كند جلوی ورودشان را بگیرد . وجود پوست سالم ،عطسه و سرفه، برخی از توانایی های بدن برای جلوگیری از ورود عوامل بیماریزاست. اگر میكروبی بتواند از این سدها عبور كند، با گلبول های سفید روبرو می شودكه واحدهای متحرك ایمنی بدن هستند. این سلول ها بدنبال عوامل بیگانه رفته و آنها را نابود می كنند.
برخی از گلبول های سفید می توانند عوامل مهاجم را در برگرفته و از بین ببرند.
بخشی از پیكر این سلول های بیگانه خوار به صورت بازوهایی در می آید كه میكروب را به درون سلول می كشند. این سلول ها كارهای دیگری نیز می توانند انجام دهند. بعضی از این نوع گلبول های سفید می توانند از رگ ها خارج شوند.

 

گروه دیگری از گلبول های سفید موادی به نام پادتن ترشح می كنند. این مواد كه برای هر میكروبی به طور اختصاصی تولید می شوند میكروب را از بین می برند.
عده ای دیگر از گلبول های سفید ،‌تنظیم فعالیت ایمنی را برعهده داشته و كارهای گوناگونی انجام می دهند. این سلول ها می توانند حضور میكروب ها و عوامل بیگانه در بدن را به سایر گلبول های سفید اطلاع دهند. از طرف دیگر می توانند میكروب ها را گرفته، آن ها را بكشند یا به گلبول سفید دیگری تحویل دهند. نقش این نوع سلول ها در ایمنی بدن بسیار مهم است. ویروس ایدز می تواند این نوع سلول ها را از بین ببرد. به همین دلیل فرد مبتلا به تدریج ایمنی بدن خود را از دست داده و بسیار آسیب پذیر می شود.
 



  سؤال از متن فصل 12
1 – بخش های مهم خون كدامند؟

پلاسما، سلولهای موجود در پلاسما  



  2 – سلول های موجود در پلاسمای خون كدامند؟

گلبول های قرمز – گلبول های سفید - پلاكت ها  



  3 – عامل قرمزی رنگ خون چیست و در كجا قرار دارد؟

هموگلوبین است كه درون گلبول های قرمز قرار دارد.  



  4 – كار گلبول های سفید چیست ؟ و كار خود را چگونه انجام می دهند؟

دفاع از بدن در برابر میكروب هاست كه به دو طریق با میكروب ها مبارزه می كنند یا آن ها را می خورند یا ماده ای ترشح می كنند بنام پادتن كه از فعالیت میكروب ها جلوگیری می كند.  



  5 – وظایف خون در بدن را بنویسید.

الف) وسیله انتقال مواد
ب) ثابت نگهداشتن دمای بدن
ج) رابطه بین سلول ها
د) دفاع از بدن در برابر میكروب ها
 



  6 – اگر خون گروه A را به گروه B تزریق كنیم چه می شود؟ چرا؟

خون گیرنده لخته شده و موجب مرگ او می شود زیرا در خون A ماده ضد B وجود دارد و آن را لخته می كند.

7 – ویروس ایدز چه تأثیری بر دستگاه ایمنی بدن می گذارد؟
ویروس ایدز سلول های ایمنی بدن را از بین می برد. به همین دلیل فرد مبتلا به تدریج ایمنی بدن خود را از دست داده و بسیار آسیب پذیر می شود.
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:33 ب.ظ  نظرات

فصل 11 گوارش

غذایی را كه مصرف می كنیم به منظور استفاده ی سلول های بدن است. اما غذا باید گوارش یابد و هرگز به صورتی كه خورده می شود، نمی تواند وارد سلول ها شود و فایده ای برای آنها ندارد.



  ساختمان دستگاه گوارش :

هضم (گوارش) :
تغییراتی كه در عمل گوارش در غذاها صورت می گیرد از هردونوع فیزیكی و شیمیایی است . تغییرات فیزیكی به منظور خرد كردن غذا برای افزایش تماس آن با شیره های گوارشی صورت می گیرد. این كار را نخست دندان ها و سپس ماهیچه های دیواره ی لوله گوارش انجام می دهند.
ایجاد تغییرات شیمیایی بر عهده ی موادی است كه آنزیم نام داشته و در شیره های گوارشی وجود دارند. هضم غذا از دهان شروع شده و در هر روده ی باریك كامل و تمام می شود.

 

آنزیم ها موادی هستند كه كار آن ها كمك به انجام واكنش های شیمیایی در عمل گوارش است. آنزیم ها را سلول های موجود در محل های معینی از دیواره ی لوله ی گوارش ساخته و ترشح می كنند. آنزیم ها به همراه مواد دیگر شیره های گوارشی قسمت های مختلف دستگاه گوارش را تشكیل می دهند. آنزیم ها سرعت واكنش های شیمیایی را تغییر می دهند. هر آنزیم فقط بر ماده ی معینی اثر می كند و بعد از فعالیت هم دست نخورده باقی می ماند.
جذب :
چون غذا فقط به صورت محلول می تواند وارد خون شده و از آن به طرفی سطح داخلی این قسمت از روده صاف نیست و با برجستگی های فراوانی كه دارد شبیه پارچه ی مخمل است. این برجستگی های كوچك و انگشت مانند را پرز می نامند كه روی چین خوردگیهای روده قرار دارند. پرزها به طرف داخل روده و جایی كه غذا از آن عبور می كند قرار گرفته اند.
 



  فكر كنید :
1 – وظیفه اصلی زبان تشخیص مزه ی غذاهاست. آیا كارهای دیگر را می توان برای زبان در نظر گرفت؟
2 – به نظر شما آیا عمل جویدن ایجاد تغییر فیزیكی در غذاهاست یا تغییر شیمیایی ؟ دلیل بیاورید.
3 - چرا غذا باید جویده شود؟

1. زبان در حركت دادن لقمه ی داخلی دهان دخالت دارد و به عمل جویدن كمك می كند و به عمل بلع نیز یاری می رساند.
2. عمل جویده شدن و خرد كردن غذاهاست یعنی تغییر فیزیكی است.
3. هرچه غذا بیشتر جویده شود نرم تر می گردد . در نتیجه كار معده آسانتر خواهد شد. در گوارش شیمیایی سریعتر بهتر انجام می گیرد.
 



  آزمایش كنید. گوارش پروتئین ها :
1- سفیده ی یك تخم مرغ پخته را خرد كنید و قطعات آن را در چهار لوله آزمایش 1،2،3،4 بریزید.
- به لوله شماره ی 1، ده میلی لیتر آب اضافه كنید.
- به لوله شماره ی 2 ، ده میلی لیتر محلول پپسین اضافه كنید.
- به لوله شماره 3، ده میلی لیتر ممحلول هیدروكلرید اسید رقیق اضافه كنید
- به لوله شماره 4 ،‌ده میلی لیتر محلول پپسین و دو قطره محلول، اسید اضافه كنید.
2 – چهار لوله را برای چند ساعت و یا به مدت یك شب در جای نسبتاً گرمی (در حدود دمای بدن) بگذارید.
3 – مایع درون لوله ها را مقایسه كنید. چه تفاوتی در آن ها ایجاد شده است؟ دلیل آن چیست؟

سفیده تخم مرغ در سه لوله اول چندان تغییری نمی كند اما در لوله شماره 4 سفیده ی تخم مرغ حل شده است. زیرا پپسین معده در مجاورت اسید موجب هضم پروتئین ها می شود و سفیده تخم مرغ هم چون نوعی پروتئین است پس هضم شده است.  



دیواره ی پرزها بسیار نازك است و فقط یك لایه سلول دارد، پس عبور مواد از آن چندان مشكل نیست. سلول های دیواره ی پرزها برجستگی های كوچكتری به نام ریز پرز دارند. داخل پرز تعدادی رگ وجود دارد كه غذاهای جذب شده وارد این رگ ها می شوند . البته عمل جذب به مقدار بسیار اندكی در دهان، معده و روده بزرگ هم انجام می شود.

 


  كبد و كنترل مواد غذایی :

موادی كه از روده باریك جذب می شوند (به جز چربی ها) به كبد می روند. كبد باید هر چه را از روده وارد خون می شود كنترل كند. برای مثال در بدن گلوكز برای سوختن در سلول ها و ایجاد انرژی به خون فرستاده می شود. اگر مقدار قند موجود در غذا زیاد باشد، كبد مقدار اضافی آن را به صورت ماده ای به نام گلیكوژن در خود ذخیره می كند تا در مواقع گرسنگی ،‌نیاز بدن را تأمین نماید. گلیكوژن، كربوهیدرات ذخیره ای جانوران است. مقدار قندی كه در جریان خون وجود دارد و به سلول ها می رسد، هرگز نباید از حد معینی كم تر یا زیادتر شود. اگر مقدار قند مصرف شده زیادتر از حدی باشد كه كبد آن را به صورت گلیكوژن ذخیره كند و آن را به لیپید تبدیل می كند. لیپدهای اضافه در نقاط مختلف بدن مثل شكم و پهلوها جمع می شود.  



  اطلاعات جمع آوری كنید.
داروی ضد اسهال و ضد یبوست چه نوع موادی دارند و در كجال لوله گوارش كار خود را انجام می دهند؟

آب در روده بزرگ به مقداری (زیاد) جذب بدن می شود تا بدن بیهوده آب از دست ندهد. هر ماده ای كه مانع جذب آب در روده بزرگ شود ایجاد بیماری اسهال می كند و برعكس هر ماده ای كه باعث شود آب بیش از حد جذب بدن شود ایجاد بیماری یبوست می كند.  

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:31 ب.ظ  نظرات

فصل 10 غذا و سلامتی

غذا و مواد ضروری آن :

ارزش غذایی كه می خوریم، وابسته به تركیبات شیمیایی خاصی است كه در آن وجود دارد. مواد غذایی ضروری برای بدن عبارتند از : كربوهیدرات ها،‌لیپیدها ،‌پروتئین ها ،‌ویتامین ها، مواد معدنی و آب ، مقدارو نوع این مواد چنان مهم است كه در صورت كم یا زیاد شدن آنها دچار بیماری می شویم. برخی از این تركیبات شیمیایی مولكول های پیچیده ای هستند كه به همان شكل،‌برای بدن قابل استفاده نیستند و باید شكسته و كوچك شوند. این عمل را دستگاه گوارش انجام میدهد.

 


  1 – كربوهیدرات ها:

بیشتر غذاهای ما را كربوهیدرات ها یا قندها تشكیل می دهند كه معمولاً‌ آن ها را با نام قند می شناسیم. باید سلول های مغزتان بطور مرتب انرژی حاصل از شكستن مولكول های گلوكز را بدست آوردند. گلوكز، نوعی كربوهیدرات است كه در خون ما وجود دارد و ساده ترین قندی است كه سلول های بدن می توانند آن را به عنوان سوخت مصرف كنند.
نشاسته و سلولز هم كربوهیدرات اند. نشاسته در سلول دانه هایی مانند گندم،‌برنج،‌ذرات و سیب زمینی به مقدار زیادی ذخیره شده است. سلولز،‌كربوهیدراتی است كه دیواره سلول های گیاهان را تشكیل می دهند نشاسته،‌سلولز و نیز كربوهیدرات ذخیره ای بدن انسان و جانوران كه در فصل بعدی با آن آشنا خواهید شد. از اتصال تعداد زیادی مولكول گلوكز به یك دیگر تشكیل می شوند . البته سلولز بر خلاف دو ماده ی دیگر در بدن ما تجزیه نمی شود.
 



  2 – پروتئین ها

پروتئین ها تقریباً مهم ترین مولكول سازنده ی اجزای سلول هستند و كارهای مهمی برعهده دارند. مصرف پروتئین برای رشد بدن لازم است. هر مولكول پروتئین از اجتماع تعداد زیادی مولكول كوچك تر به نام آمینو اسید ساخته شده است. گوناگونی نوع، تعداد و ترتیب آمینو اسیدها باعث ایجاد پروتئین های مختلف می شود. بدن برخی از آمینو اسیدها را می تواند بسازد ولی گروهی را كه نمی تواند بسازد باید به وسیله غذا دریافت كند. این نوع آمینو اسیدها در تخم مرغ،‌شیر،‌پنیر،‌گوشت ،‌نخود،‌لوبیا و سویا فراوانند.

 


  3 – لیپیدها :

لیپیدها ماده ی اصلی ساختمان غشاء سلول هستند. این مواد زیر پوست و اطراف اندام های بدن ذخیره می شوند و به صورت عایق و ضربه گیر عمل می كنند. لیپیدها ،‌در مقایسه با كربوهیدرات ها، مقدار انرژی بیشتری برای بدن فراهم می كند. بنابراین برای ذخیره انرژی باصرفه ترند. یعنی مقدار كم تر از آن ها انرژی بیشتری ذخیره می كنند. رژیم غذایی كه مقدار مصرف لیپید در آن خیلی زیاد یا خیلی كم باشد،‌برای سلامتی انسان مضر است. اگر مقدار مصرف كربوهیدرات ها زیاد باشد،‌در بدن تبدیل به لیپید شده و ذخیره می شود. گوشت، تخم مرغ ،‌پنیر، كره و دانه های روغنی مانند آفتاب گردان از منابع مهم لیپیدها هستند.  



  4 – ویتامین ها :

ویتامین ها موادی هستند كه به مقدار بسیار كم، برای بدن لازمند و كارهای مهمی انجام میدهند. این مواد باعث تنظیم فعالیت بدن شده،‌با كمك آن ها استفاده از سایر مواد غذایی كامل و ساده تر می شود. برای مثال، اگر ویتامین D به بدن نرسد، سلول های استخوانی نمی توانند از كلسیم استفاده كنند. بدن می تواند بعضی از ویتامین ها را بسازد. مثلاً در برابر آفتاب، ‌مقداری ویتامین D در پوست ما ساخته می شود. ویتامین B‌ و K نیز در بدن بعضی از باكتری های داخل روده بزرگ ساخته می شود.  



  5 – مواد معدنی :

در غذای انسان باید حتماً مقداری عناصر مختلف بصورت تركیبات شیمیایی گوناگون وجود داشته باشند. زیرا انسان مانند هر جاندار دیگری قادر به ساختن هیچیك از عناصر نیست. غیر از كربن،‌هیدروژن، اكسیژن و نیتروژن كه در ساختمان كربوهیدرات ها، پروتئین ها و لیپیدها، وجود دارند. عناصر دیگر با توجه به میزان استفاده ی آنها در بدن، باید به مقدار كافی مصرف شوند. بیش از بیست عنصر وجود دارد كه برای تغذیه ی انسان ضروری محسوب می شوند. این عناصر به صورت مواد معدنی به بدن می رسند.

 


  6- آب :

بعد از هوا ،‌آب لازم ترین ماده برای بدن است بیشتر مواد غذایی باید بصورت محلول در آب به بدن برسند. آب بدن در داخل و اطراف سلول ها وجود دارد و محیط مناسبی برای انجام واكنش های شیمیایی است. شاید تجربه كرده باشید كه اگر زبان خود را خشك كرده و مقداری نمك روی آن بریزند، مزه ی آن را حس نخواهید كرد. آب مواد زاید را از سلول ها دور می كند. آب ، با جذب گرمای ایجاد شده در بدن و تبدیل شدن به بخار از گرم شدن زیاد از حد بدن جلوگیری می كند. یك انسان بالغ باید غیر از آبی كه در غذاهای مختلف وجود دارد،‌روزانه حدود 8 لیوان آب بنوشد، بخشی از این آب برای جبران آبی است كه بدن انسان با عرق كردن، ادرار و مدفوع و انجام واكنش های حیاتی از دست می دهد

رژیم غذایی



  اطلاعات جمع آوری كنید
1 – تاریخچه كشف ویتامین ها بسیار جالب است. درباره ی آن مطالعه كنید و نتیجه را به بحث بگذارید:

حدود 400 سال قبل جهانگردی به نام ماژلان تصمیم گرفت با كشتی دور دنیا را بگردد. در هنگام سفر طولانی مشاهده كرد كه دهان ملوان ها زخم شده و ازلثه ی آنان خون جاری شده است و بعد مفصل های آنها باد كرد و چنان دردناك می شد كه قابل تحمل نبود. نام این بیماری اسكوربوت است. وقتی كه به جزایر فیلیپین رسیدند مقداری غذای تازه و مركبات استفاده كردند مشاهده شده كه بیماری برطرف شد و بعد دریافتند كه كمبود ویتامین C موجب بروز بیماری اسكوربوت شده است.  



  رژیم غذایی :

رژیم غذایی برای هر فرد،‌ یعنی غذاهایی كه بطور معمول آن ها را مصرف می كند. گوناگونی غذاها بسیار زیاد است. ولی از آن جا كه هر كدام برخی از شش دسته مواد غذایی ضروری را دارند، برای داشتن رژیم غذایی صحیح، باید تركیب مناسبی از غذاهای مختلف را مصرف كرد.

مقدار نیاز به كالری در شبانه روز

پسرها

 

 

 

دخترها

سن(سال) كیلوكالری
9 تا 12

12تا 15

15تا 18

 

9تا 12

12تا 15

15تا 18

2400

3000

3400

 

2200

2500

2300

 


  گروه های غذایی :
برای طراحی یك رژیم غذایی مناسب باید به سه عامل توجه كرد :

اول – ویژگی های فردی، مثل سن، جنس ، ‌قد،‌ وزن ، ‌میزان فعالیت و نوع استخوان بندی
دوم - انواع مواد ضروری موجود در هر غذا
سوم – توجه به گروههای غذایی
 



  گروه های غذایی – به تقسیم بندی غذاهای روزمره بر اساس سه ویژگی گفته می شود.

الف) تشابه غذاها
ب) مواد ضروری تشكیل دهنده ی آن ها
ج) تعداد وعده های مصرفی روزانه
 



  گروه های غذایی عبارتند از :

1) گروه نان، غلات، برنج و انواع ماكارونی
2) گروه سبزیها و حبوبات تازه
3) گروه میوه ها
4) گروه گوشت ،‌تخم مرغ،‌حبوبات خشك و آجیل
5) گروه شیر و فرآورده های آن
6) گروه قند، چربی و روغن
خوردن میوه و سبزی گذشته از تأمین ویتامین ها و نمك ها باعث می شود كه مواد مختلف غذایی آسان تر در مسیر لوله گوارش حركت كنند.
 



  اطلاعات جمع آوری كنید :
بعضی از افراد گیاه خوار یا خام خوارند. بعضی نیز فقط یك یا دو نوع غذا می خورند. گزارشی از درستی یا نادرستی كار آنان تهیه كنید.

كسانی كه خود را از غذاهای جانوری محروم كنند مواد پروتئینی به اندازه كافی ممكن است به بدنشان نرسد و از لحاظ رشد، سلامتی، فعالیت های مختلف نمی تواند مثل كسی باشند كه از غذای متنوع استفاده می كند.  




هرم راهنمایی غذایی :

امروزه متخصصین تغذیه برای انتخاب غذای روزانه، استفاده از هرم راهنمای غذایی را توصیه می كنند. در این هرم، وعده های مصرف غذا در روز، از پائین به بالا كاهش می یابد. مصرف روزانه غذاهای گروه نان و غلات كه در پائین هرم هستند بیشتر از بقیه است.
در ردیف بالایی گروه سبزی ها بزرگتر از گروه میوه هاست. یعنی تعداد وعده های غذایی بیشتری را در شبانه روز به خود اختصاص می دهد. ردیف بالاتر بطور مساوی بین گروه گوشت و شیر تقسیم شده است. در نوك هرم، غذاهایی مثل قندها، چربی ها و روغن قرارگرفته و مفهومش این است كه باید به كم ترین مقدار ممكن مصرف شوند. در هر یك از این گروهها مقداری قند چربی وجود دارد كه هر چه به سمت پائین هرم بیابید، كم تر می شود.
این هرم برای افراد معمولی است. برای موارد ویژه مثل بیماران،‌سالمندان،‌كودكان و نوزادان و نیز مادران باردار هرم های غذایی خاصی استفاده می شود.

 


  غذا یك مشكل جهانی :

نزدیك به 20 درصد از مردم ایران،‌یا غذای كافی نمی خورند و یا در غذای آنان مواد مورد نیاز ،‌به طور كامل وجود ندارد. این وضع باعث ایجاد بیماریهای مختلف و كاهش فعالیت های ذهنی می شود.تهیه ی غذاهای پروتئین دار،‌مشكل بزرگ بسیاری از كشورهاست و یكی از دلایل آن جمعیت زیاد است.

.
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:29 ب.ظ  نظرات

فصل9 انسان موجودی زنده:ساختمان سلّول

انسان موجودی زنده : ساختمان سلول

بدن جانداران از سلول های مختلفی درست شده كه كارهای متفاوتی انجام می دهند. بنابراین هر كدام اجزای گوناگونی دارند كه برخی از آن ها بین همه مشترك بوده و بعضی متفاوتند. تقریباً در همه ی سلول ها با هر شكل و اندازه ای سه قسمت اصلی دیده می شود.



  1- غشاء :

اطراف همه سلول ها را پرده ی نازكی به نام پوسته سلولی یا غشاء پوشانده است. كار اصلی این پوسته،‌وارد كردن مولكول های لازم به سلول و خارج كردن مواد زاید و دفعی از آن است. مقدار ورود و خروج مواد،‌به مقدار نیازها و فعالیت سلول مربوط است. پوسته ی سلول مانند یك صافی نیست كه مواد را بر اساس اندازه ی آن ها عبور دهد. بلكه این غشاء توانایی انتخاب دارد و هرچه را كه سلول لازم دارد از محیط می گیرد.  



  2 – هسته :

مركز فرماندهی سلول كه ویژه گی های مختلف آن را كنترل می كند، هسته است. داخل هسته رشته هایی بنام كروموزوم وجود دارد. درون كرموزوم ها، مولكول های DNA قرار دارند. این مولكول ها كه فرماندهی سلول هستند،تعیین كننده ی ویژگی های ارثی سلول بوده و دستور چگونگی انجام فعالیت های سلول را صادر می كنند.  



  3 – سیتوپلاسم :

فضای درون سلول كه اطراف هسته را فراگرفته سیتوپلاسم نام دارد. در سیتوپلاسم اجزای مختلفی وجود دارد كه هر كدام كار خاصی انجام می دهند. بسیاری از فعالیت های حیاتی سلول ( مثل تغذیه و تنفس) در سیتوپلاسم توسط اجزای آن صورت می گیرد.

 


  سازمان بندی بدن انسان :

چگونگی كنار هم قرارگرفتن سلول ها برای ساختن بدن را سازمان بندی بدن می گویند.

 


  بافت :

در یك جاندار پرسلولی ،‌هر سلول به تنهایی نمی تواند همه نیازهای خود را برطرف كند. بنابراین اگر چه سلول ها به صورت مستقل از هم كارهای مختلفی دارند. ولی با یكدیگر در ارتباط هستند. كوچكترین اجتماع سلول ها كه بطور هماهنگ عمل یا اعمال مشخصی را انجام می دهند. بافت (سنج) نامیده می شوند. معمولاً در هر بافت،‌سلول ها بوسیله آب میان بافتی (مایع بین سلولی) كنار هم قرار می گیرند. مقار و شكل ظاهری آب میان بافتی در بافت های گوناگون متفاوت است.  



  اندام :

اگر چه در همه جای بدن بافت ها وجود دارند. ولی بدن مجموعه ی ساده ای از بافت ها نیست. بافت ها در كنار هم اندام (عضو) را بوجود می آورند. اندام ،‌مجموعه ی بافت هایی است كه با هم درارتباط بوده و برای انجام كار خاصی مكمل هستند. منظور از مكمل بودن این است كه هر بافت، كار جداگانه ای دارد ولی همه از كنار هم برای زنده ماندن و درست كار كردن اندام ضروری هستند.

 


  دستگاه :

به مجموعه ای از اندام ها كه كارشان با یكدیگر هماهنگ و مرتبط است دستگاه گفته می شود. هر دستگاه یكی از ویژگی های حیاتی (مثل تغذیه ،نفس ،‌و ...) را به عهده دارد. مثلا ً‌دست وپا اندام هایی هستند كه مربوط به دستگاه حركتی بدن اند. ما به طور هماهنگ و مرتبط با یكدیگر حركت می كنند تا بتوانیم راه برویم. دستگاه حركتی ما شامل، استخوان ها و ماهیچه هاست كه در كنار هم حركت ما را ممكن می سازد.  



  دستگاههای اصلی بدن ما عبارتند از :

دستگاه گوارش (تأمین كننده ی غذای سلول) دستگاه تنفس (تأمین كننده اكسیژن برای سلول ها) دستگاه گردش خون (انتقال مواد در بدن)دستگاه دفع ادرار (دفع مواد زاید) دستگاه حركتی( حفظ استحكام و حركت اندام ها) دستگاه ارتباطی (هماهنگی و تنظیم كار بدن) دستگاه تولید مثل (بقای نسل)  



  سؤالات متن فصل 9 :
1 – سلول چیست؟

كوچكترین واحد ساختمانی بدن موجودات زنده را سلول گویند.  



  2 – آیا هر چه جاندار بزرگتر باشد اندازه ی سلول های آن هم بزرگتر است؟

خیر، زیرا بین سطح و حجم سلول نسبت معینی وجود داد پس مقدار سلول ها بیشتر است نه حجم سلول ها.  



  3 – سلول ها چه موادی را دفع می كنند؟

مواد زاید – كربن و دی اكسید (CO2)  



  4 – مواد معدنی و مواد آلی غذاها كدامند؟

مواد معدنی :‌نمك ها،‌ مواد آلی : پروتئین ها، ‌چربی ها، كربوهیدرات ها، ویتامین ها  



  5 – دو فایده مهم چربی ها را در بدن بیان كنید.

الف) تولید انرژی در بدن
ب) محافظت بدن در برابر سرما و ضربه
 



  6 – استفاده بیش از حد ویتامین ها در بدن زیان آور است؟ چرا؟

وتامین های محلول در چربی زیرا ویتامین هایی كه محلول در آب هستند اضافی آنها توسط آب به صورت ادرار دفع می شوند. اما محلول در چربی دفع نمی شوند و تولید بیماری می كنند.

7 – در هر یك از اعمال زیر كدام عناصر در بدن دخالت دارند؟
الف) تنظیم ضربان قلب (سدیم)
ب) تنظیم فعالیت غده تیروئید (ید)
ج) سلامت استخوان ها و دندان ها (فسفر و كلسیم)
د) انتقال گازهای تنفسی توسط گلبول های قرمز (آهن)

8 – كار دستگاه گوارش چیست؟
غذا را برای هدف سلول ها آماده می كند یعنی مولكول های درشت را به مولكول های ریز تبدیل كرده تا جذب سلول ها شوند.

9 – كدام قسمت دستگاه گوارش نسبت به سایر قسمت ها اهمیت بیشتری دارد؟ چرا؟
روده باریك، زیرا در آنجا هضم كامل تمام غذاها صورت می گیرد و عمل جذب هم درآنها صورت می گیرد.

10 – آنزیم چیست؟
موادی هستند كه در شیره های گوارشی وجود دارند كه از سلول های معینی در دیواره لوله گوارش ترشح می شوند و موجب هضم غذاها می شوند.
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:27 ب.ظ  نظرات

بخش 8 هوازدگی

هوازدگی

هر جا كه سنگ كره یا هوا، ‌آب با موجودات زنده در تماس باشد، در سنگ ها تخریب فیزیكی و شیمیایی بوجود می آید. از این رو سنگ ها در محل خود تغییراتی می كنند كه به آن هوازدگی می گویند. هوازدگی معمولاً موجب تشكیل قشری از مواد نرم و ناپیوسته بر روی سنگ های اصلی می شود و عمل فرسایش یعنی جابه جا كردن مواد آسانتر می كند.
معمولاً هوازدگی را با توجه به عوامل ایجاد آن به دو نوع فیزیكی و شیمیایی تقسیم می كنند.



  هوازدگی فیزیكی :

در این نوع هوازدگی ،‌سنگ ها به قطعات كوچكتر ولی با همان ساختمان و تركیب شكسته و خرد می شوند. به نظر می رسد مهمترین عامل مؤثر در هوازدگی، انجماد آب در داخل درز و شكاف سنگ ها باشد. با عمل انجماد، تقریباً 9 درصد به حجم آب افزوده می شود . هر چه تعداد دفعات انجماد و ذوب در داخل شكاف سنگ ها بیشتر باشد. تخریب سنگ ها سریعتر انجام می گیرد.

 


  فكر كنید :
عمل تخریب سنگ ها توسط یخ زدن آب ، بیشتر در چه مناطقی از زمین و چه فصل هایی از سال صورت می گیرد؟

بیشتر در مناطق كوهستانی و در فصل های پائیز و زمستان بیشتر صورت می گیرد.
 

رشد بلور كانی های ثانویه در میان درز و شكاف سنگ ها، خصوصاً در نواحی بیابانی،‌ممكن است مانند یخ بستن آب سبب ایجاد فشار و در نتیجه خرد شدن سنگ ها می شود. سنگ های زیرین همواره تحت فشار سنگ ها بالایی قرار دارند. با فرسایش سنگ های بالایی، فشار از روی سنگ های زیرین برداشته می شود و قسمت های سطحی این سنگ ها انبساط پیدا می كند. در نتیجه این انبساط ،‌قسمت های سطوحی سنگ پوسته پوسته می شود و به صورت لایه های نازك جدا می شود.

 


  تفسیر كنید‌:
پس از حفر تونل های راه سازی،‌كف تونل دائماً پر از خرده سنگ می شود. علت آن چیست؟

وقتی كه تونل حفر می شود با كندن سنگ ها فشار از روی بعضی از سنگ ها برداشته می شود و در نتیجه سطح آنها بر اثر انبساط كم كم خرد شده و بداخل تونل می ریزد. برای جلوگیری از ریزش باید دیوارها و سقف تونل را با سنگ های مخصوص و سیمان پوشانید.
 



  فكر كنید :
به نظر شما، تغییرات دما روی سنگ هایی كه از یك كانی درست شده اند بیشتر است یا سنگ هایی كه از چند كانی ساخته شده اند؟ دلیل آن چیست؟

سنگ هایی كه از چند نوع كانی درست شده اند. زیرا میزان انبساط و انقباض همه ی كانی ها یكسان نیست. بعضی میزان انبساط بیشتری دارند و بعضی كمتر كه همین موجب اختلاف حجم قسمت های مختلف سنگ شده و آن را متلاشی می كند.
 

هم چنین بر اثر فعالیت های گیاهان و جانوران ،‌.... و انسان نیز هوازدگی انجام می شود. ریشه ی گیاهان برای یافتن مواد معدنی به داخل درزها و شكاف ها فرو می روند و با رشد خود قطعات سنگ ها را از هم جدا می كنند. جانوران ..... با فعالیت های انسانی مانند راهسازی، استخراج از معادن و ... سبب قرارگرفتن ذرات دست نخورده ی سنگ ها و كانی ها در سطح زمین و هوازدگی آنها می شود.  



  هوازدگی شیمیایی:

در هوازدگی شیمیایی، تركیب سنگ ها و كانیها تغییر می كند و در نتیجه آن ، مواد جدید بوجود می آید. هوازدگی شیمیایی است. گر چه آب خالص غیرفعال است ،‌اما وجود مقدار كمی از مواد محلول، آن را فعال می كند. تركیب كانی ها با آب ، یكی از مهم ترین واكنشهای شیمیایی به خصوص در كانیهای سیلیكاتی است. در اثر این واكنش ،‌از فلدسپات ها خاك رس بوجود می آید.
یكی دیگر از عوامل هوازدگی شیمیایی انحلال است. آب یكی از فراوانترین حل كننده ها در طبیعت است. البته باز هم آب خالص سنگ ها و كانیها چندان مؤثر نیست ولی آب با همراه داشتن مقداری كربن دی اكسید خاصیت اسیدی پیدا می كند كه در این صورت قدرت انحلال آن زیاد می شود و می تواند بر بیشتر كانی ها اثر بگذارد و آن ها را تغییر دهد.
سنگ ها و كانیهای محلول در آب در نواحی مرطوب با سرعت بیشتری تخریب می شود.
از راه های دیگر هواشناسی شیمیایی تركیب شدن اكسیژن با كانی هاست. البته وجود آب و گرما سبب سرعت اینگونه واكنشها می شود. به همین جهت ، این نوع هوازدگی در مناطق گرم و مرطوب بیشتر دیده می شود. سنگ ها و كانی های آهن دار زودتر از سایر كانی ها با اكسیژن هوا تركیب شده و ویژگی های خود را از دست می دهند.
موجودات زنده نیز می توانند موجب تغییرات شیمیایی در سطح مواد زمین شوند.
 



  فكر كنید :
كدامیك از استان های ایران،‌آثار باستانی بیشتری دارد؟

فارس - ‌اصفهان – خوزستان  



  آیا رابطه ای بین تعداد آثار باستانی با هوازدگی شیمیایی وجود دارد؟

در مناطقی كه هوازدگی شیمیایی بیشتر باشد بناهای قدیمی زودتر از بین رفته در نتیجه آثار باستانی كمتری وجود دارد.  

جابه جا شدن مواد حاصل از هوازدگی بر اثر كشش زمین

كشش زمین می تواند مواد حاصل از هوازدگی را جابه جا كند. هر ذره ای كه بر اثر هوازدگی از سنگ های اصلی پوسته زمین جدا می شود. دارای انرژی ذخیره شده ای است كه آن را در جهت شیب زمین به حركت در می آورد، كشش زمین پس از باران های سیل آسا و مداوم در دامنه های پر شیب یا در دامنه های كوه هایی كه به علت استخراج موادمعدنی یا جاده سازی شیب تند یافته اند، اثر بیشتر داری دارد. در این ریزش، گاهی توده های بسیار بزرگی از مواد در سراشیبی كوه ها به پایین می لغزد كه به این نوع حركت ها «زمین لرزه» گویند. گاهی زمین لرزه ها، خساراتی را به بار می آورند. كشش زمین حتی در دامنه های كم شیب سبب جابه جایی مواد می شود كه به آن جنبش كند مواد یا «خزش» می گویند، رطوبت مواد هوا زده،‌این نوع جنبش را تسریع می كند.



  خاك :

حاصل عمل هوازدگی،‌بوجود آمدن خاك است. جز گیاهان تك سلولی ساكن آب و گلسنگ ها بقیه ی گیاهان به خاك نیاز دارند از این رو خاك راپلی بین دنیای زنده و دنیای غیرزنده می دانند. برای تشكیل خاك هوازدگی فیزیكی و شیمیایی هر دو مؤثرند.

 


  فكر كنید :
مقدار خاك یك منطقه به عواملی چون آب و هوا، نوع سنگ های محل،‌مدت زمان ،‌شیب زمین و تعداد جانداران آن منطقه بستگی دارد. آیا می توانید نقش هر یك از عوامل بالا را در تشكیل خاك توضیح دهید.

آب و هوا‌: نوع آب و هوا در عمل هوازدگی بسیار مؤثر است مثلاً‌ آب و هوای گرم و مرطوب هوازدگی شیمیایی سریعتر از بیابان ها است.
نوع سنگ : مقاومت همه سنگ ها در برابر هوازدگی یكسان نیست. بعضی مقاومت كمتری دارند و زود متلاشی می شوند مثل سنگ آهك كه سرعت تشكیل خاك را زیاد می كنند اما بعضی از سنگ ها بسیار مقاوم هستند و دیرتر متلاشی می شود و سرعت تشكیل خاك در آن حاكم است.
محل : مواد وقتی در قسمت سطحی زمین و در معرض آب و هوا باشند زودتر متلاشی و به خاك تبدیل می شوند.
مدت زمان : هر چه زمان طولانی تر باشد مواد بیشتری دچار هوازدگی شده و خاك بیشتری حاصل می شود.
شیب زمین: هر چه شیب زمین بیشتر باشد مواد بر اثر لغزه زمین حركت و به هم برخورد كرده و به ذرات كوچكتر تبدیل شده و سرعت تشكیل خاك را بیشتر می كنند.
 

خاك علاوه بر مواد معدنی ،‌یعنی همان موادی كه بر اثر هوازدگی سنگ ها بوجود می آیند دارای مواد آلی نیز هستند. نخستین تغییر مهمی كه پس از خرد شدن سنگ ها رخ می دهد، رویش گیاهان است. گیاهان نیز فرآیندهای هوازدگی را تسریع می كنند و تا حدی مانع از جا به جا شدن خاك توسط آب و باد می شوند.
وقتی گیاهان می میرند اجزای آنها تجزیه می شود. پس از مدتی این مواد تجزیه شدنی به درجه ای می رسند كه دیگر صورت اولیه ی گیاه در آنها مشخص نیست و به این مواد گیاخاك می گویند. هر چه رنگ خاك تیره تر باشد،‌مقدار نسبی گیاخاك آن بیشتر است. هر چه مقدار گیاخاك در منطقه ای زیادتر باشد، جمعیت جانداران خاك بیشتر خواهد بود، زیرا در آن مواد لازم برای زیستن وجود دارد. گیاخاك قدرت نگهداری آب در خاك را افزایش می دهد و تا درجه معینی فضای بین ذرات را هم كه محل نفوذ هواست زیاد می كند. گیاخاك بر خاصیت اسیدی خاك می افزاید و با این عمل مقدار مواد محلول را بیشتر می سازد.
از مهم ترین مواد معدنی خاك ها ذرات رس هستند. ذرات رس مواد محلول مورد نیاز گیاه را به خود جذب می كنند و در موقع لزوم در اختیار گیاه قرار می دهند.
 



  افق های خاك :

خاك كامل باید حداقل دارای سه افق مشخص باشد. این افق ها،‌از سطح به عمق با حروف A، B، C نمایش داده می شوند.
افق A لابه لای سطحی خاك است. رنگ این افق به علت وجود گیاخاك فراوان تیره رنگ است.
در این منطقه مقداری ماسه هم وجود دارد ولی ذرات رس و مواد محلول آن كم است. زیرا باران و آبیاری این مواد را به افق B می برند.
افق B در زیر A قرار دارد. این افق یا گیاخاك ندارد یا بسیار كم دارد ولی مقدار رس و مواد محلول آن زیاد است. افق C مستقیماً روی سنگ های اصلی پوسته ی زمین قرار می گیرد و بیشتر از قطعات سنگ هایی تشكیل شده كه كم تر هوازده شده اند.

 


  خاك مناطق مختلف :

در مناطق كوهستانی ،‌خاك معمولاً كم ضخامت و سنگ های تجزیه نشده ی فراوان دارد. در بیشتر مناطق كوهستانی، به علت شیب زیاد،‌خاك تشكیل نمی شود. خاك جنگل هم ضخامت كمی دارد و هم حاصلخیزی چندانی ندارد. زیرا جنگل در مناطقی بوجود می آید كه بارندگی زیاد سبب شست و شوی مواد محلول در خاك می شود. خاك علفزارها حاصلخیز از خاك جنگل است. لایه ی سطحی خاك قطور بوده و گیاخاك فراوان دارد. هم چنین مقدار بارندگی در علفزارها زیاد است. خاك بیابانها از نظرداشتن مواد محلول غنی ترین خاك است ولی به علت كمی هوازدگی شیمیایی، خاك بیابانها معمولاً نازك و بصورت تكه تكه اند. این نوع خاك، مواد آلی ندارند.  



  حاصلخیزی خاك :

حاصل خیزی خاك یعنی میزان توانایی آن در پرورش دادن گیاهی كه بطور مستقیم یا غیرمستقیم غذای انسان را تشكیل می دهند. عوامل مؤثر در حاصل خیزی خاك عبارت است از :
1 – املاح : غذای گیاهان شامل عناصر شیمیایی است كه از تركیب آن ها،‌مولكول های مواد آلی پدید می آیند. مهم ترین عناصر عبارتند از : نیتروژن ، پتاسیم و فسفر كه نیاز گیاهان به این سه عنصر بسیار فراوان تر از سایر عناصراست. به غیر از عناصر فوق عناصر دیگری مانند منیزیم ، كلسیم ،‌آهن ، گوگرد،‌ید ،‌سدیم ،‌مس و نیز باید در خاك وجود داشته باشد.
2 – آب :‌آب مهم ترین ماده ی است كه باید در خاك وجود داشته باشد. زیرا آب سبب جابه جایی مواد مورد نیاز در سلول های گیاهی می شود . مواد دفعی را از آن دور می سازد.
3 – تركیب شیمیایی خاك : خاك ها ممكن است اسیدی یا بازی باشند برخی از گیاهان در محیط اسیدی و برخی در محیط بازی خوب رشد می كنند.
4 – جانداران تجزیه كننده :‌اهمیت و ارزش تجزیه كننده ها از قبیل باكتریها و قارچ ها در خاك بسیار زیاد است.
 



  فكر كنید :
1 - كشاورزان قبل از كشت ،‌زمین خود را شخم می زنند ، آیا می دانید ؟ چرا؟

برای اینكه فاصله بین ذرات بیشتر شود تا آب و هوا به آسانی در خاك نفوذ كند و جنب و جوش موجودات ذره بینی زیاد گردد باقی مانده گیاهان و حیوانات زودتر پوسیده می شوند و زمین تقویت می گردد.  



  2 – برخی از كشاورزان یك گیاه را دو با ر متوالی در یك زمین نمی كارند. آیاعلت آن را می دانید؟

به علت شیوع آفات و امراض و ازدیاد علف های هرز و كم شدن گروهی از مواد غذایی خاك و به هم خوردن تعادل مواد غذایی در خاك رویی و خاك زیرین باید تناوب كشت صورت بگیرد.
 



  فكر كنید :
آیا یك كشاورز باید بداند كه خاك مزرعه اش اسیدی است یا بازی؟‌چرا؟

بله،‌زیرا كه میزان اسیدی یا بازی بودن خاك از حدمعمول بیشتر یا كمتر باشد. گیاه در آن رشد چندانی ندارد. و نیز بعضی از گیاهان در خاك های اسیدی بهتر رشد می كنند و بعضی در خاك های بازی رشد می كنند.  

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:26 ب.ظ  نظرات

بخش7کاربرد سنگ ها و کانی ها

بطور كلی،‌كانی ها و سنگ ها در تأمین انرژی،‌مواد اولیه ی منابع وجواهر سازی كاربردهای فراوانی دارند.



  تأمین انرژی :

انسان برای ادامه ی زندگی خود احتیاج به انرژی دارد. از انرژی برای متعادل ساختن دمای محیط زندگی و كار،‌راه اندازی صنایع و وسایل نقاط استفاده می كند. منبع اصلی تأمین انرژی سنگ ها هستند. از میان سه گروه سنگ ها، سنگ های رسوبی با تأمین 87 درصد از انرژی مصرفی انسان اهمیت ویژه ای دارند.

 


  نفت و گاز :

همه ی محصولات نفتی از نفت خام تهیه می شود. نفت خام مایعی تیره رنگ است و بوی مخصوص دارد. نفت خام تركیب شیمیایی ثابت و معینی ندارد. اما بیشترین قسمت آن تركیب هایی از هیدروژن و كربن است. نفت خام از موجودات بسیار كوچك دریایی به نام پلانكتون بوجود آمده كه به حالت شناور در آب دریا زندگی می كنند. عمر پلانكتون ها معمولاً كوتاه است و پس از مرگ بقایای آن ها بر كف دریا فرو می ریزد. اگر شرایط در كف دریا مناسب باشد این بقایا در لابه لای رسوبات دانه ریز حفظ می شوند و پس از میلیون ها سال بر اثر فشار لایه های بالایی و گرما به نفت و گاز تبدیل می شوند.
به سنگ هایی كه نفت در آن ها تشكیل می شود، اصطلاحاً سنگ مادر می گویند. نفت پس از تشكیل، در اثر فشار از سنگ های دانه ریز مادر به سمت بالا حركت می كند و اگر موانعی در سر راه آن نباشد، به سطح زمین می رسد و با هوا تركیب می شود و به مواد بی ارزشی تبدیل می گردد. اگر در مسیر حركت نفت لایه هایی از سنگ گچ یا سنگ های رستی،‌كه به آن ها سنگ پوششی می گویند : قرار بگیرد و این لایه ها شكل مناسبی داشته باشند نفت دیگر نمی تواند به حركت خود ادامه دهد و در درز و شكاف و حفره های سنگ های زیرین این لایه ها كه به سنگ مخزن موسوم اند جمع می شود. معمولاً به همراه نفت و گاز مقداری آب شور هم وجود دارد.

 


  فكر كنید:
چرا باوجود اینكه پلانكتون ها در دریاهای قدیمی به فراوانی وجود داشته اند، در همه ی رسوبات این دریاها نفت وگاز تشكیل نشده است؟

ممكن است رسوب گذاری به آرامی صورت گرفته باشد و پلانكتون ها تجزیه شده و از بین رفته باشند . ممكن است اكسیژن موجب اكسیده شدن آنها شده باشد
 



  تحقیق كنید :
1 – بیشتر منابع نفت و گاز ایران در چه مناطقی قرار گرفته اند؟

خلیج فارس ، خوزستان،‌سرخس ،‌نواحی قم  



  2 – سنگ مخزن و سنگ پوشش منابع نفت و گاز ایران را چه سنگ هایی تشكیل می دهند؟

سنگ آهك، سنگ گچ، مارن،‌ ایندریت  



  3 – كشور ما به چه كشورهایی گاز صادر می كند و چگونه؟

بوسیله كشتی به بسیاری از كشورهای صنعتی به وسیله لوله به تركیه  



  زغال سنگ :

زغال سنگ نوعی سنگ رسوبی است. كه از باقی ماندن گیاهان،‌بین لایه های رسوبی در طی زمان های بسیار زیاد،‌تشكیل شده است. می توان آثار ساقه و ریشه های گیاهان را در داخل لایه هایی از زغال سنگ ها و سنگ های اطراف آن، در معادن مشاهده كرد. همین مطلب از نظر زمین شناسان نشان دهنده ی منشأ گیاهی زغال سنگ است.
زغال سنگ یكی از مهم ترین منابع انرژی و از عوامل بسیار مهم و تأثیرگذاری بر انقلاب صنعتی اروپا بوده است.

 

تشكیل زغال سنگ

میلیون ها سال پیش گیاهانی كه در مرداب ها و سواحل دریاهای گرم و مرطوب به فراوانی رشد كرده بودند، در زیر آب قرار گرفتند. پاره ای از گیاهان نیز توسط سیلاب ها و رودها كنده شده و به دریا رسیدند در زیر لایه هایی از شن و لای مدفون شدند.
با گذشت زمان و فعالیت بعضی از باكتری ها، این گیاهان شروع به تجزیه شدن كردند و بعضی از عناصر تشكیل دهنده ی آنها مانند اكسیژن و هیدروژن از آن خارج شده و درصد كربن آن ها اضافه شد.
پس از مدتی گیاهان به زغال سنگ تبدیل گشتند. با عمل رسوب گذاری ،‌لایه های بیشتری روی زغال های نارس را می پوشاند و سنگینی این لایه ها و گرمای مناطق عمیق زمین ناخالصی های بیشتری را از زغال خارج كرده و رفته رفته به درصد كربن آن اضافه شد. در این مراحل زغال نارس ابتدا به زغال سنگ قهوه ای و سپس به انواع دیگر زغال تبدیل می شود.

زغال سنگ های خوب را برای تهیه زغال كك بكار می برند. زغال كك در صنایع فولاد برای جداسازی ناخالصی های سنگ آهك مورد استفاده قرار می گیرد.
 



  تحقیق كنید
1 – علت افزایش استخراج زغال سنگ چیست؟

افزایش قیمت نفت و گاز، افزایش جمعیت ، احتیاج بیشتر به انرژی  



  2 – علت كاهش استفاده از زغال سنگ برای تولید انرژی چیست؟

جلوگیری از آلودگی هوا – زیرا زغال سنگ وقتی كه می سوزد گازهای آلوده كننده ی زیادی وارد هوا می كند.  



  انرژی گرمایی زمین :

با مشاهده آبی كه از دهانه بعضی از چشمه های آب گرم خارج می شود ،‌به آسانی می توانیم بفهمیم كه داخل زمین گرم است . گرمای سنگ هایی كه در مجاورت كوههای آتش فشانی قرار گرفته اند بیشتر از نقاط دیگر است.

 


  مواد اولیه صنایع :

استفاده از سنگ ها و كانیها تقریباً در همه ی صنایع، از ساخت زیر دریایی هایی كه اعماق اقیانوس را می پیمایند گرفته تا سفینیه های كه در فضای بی پایان سفر می كنند، گسترش پیدا كرده است.  



  جواهر سازی :

بعضی از كانی ها به علت رنگ، جلد، ‌سختی و از همه مهمتر تركیبات بودن، به عنوان جواهر مورد استفاده قرار می گیرند. برای مثال، ‌فیروزه كه بهترین نوع آن در كشور خودمان استخراج می شود، به علت رنگش مشهور شده است. برخی از كانی ها تمام خواص بالا را با هم دارند. الماس، یاقوت ، زمرد از این گونه جواهرات اند.

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:22 ب.ظ  نظرات

بخش ششم مواد سازنده سنگ کره


  كانی ها :

به مواد جامدی كه بطور خالص از كره زمین بدست می آیند موجودات زنده در بوجود آمدن آنها دخالتی ندارند. كانی گویند. هر كانی از یك عنصر یا تركیب شیمیایی چند عنصر با هم بوجود می آید و یك یا چند كانی با هم، سنگ ها را تشكیل می دهند.

 

تاكنون بیش از 3000 نوع كانی، كه در ساختار سنگ كره زمین بكار رفته اند،‌شناسایی شده است. انسان برای بدست آوردن مواد خام مورد نیاز از صنایع مختلف،‌مصالح ساختمانی ،‌كودهای شیمیایی،‌داروسازی،‌جواهر سازی و ... از كانی ها استفاده می كند.
 



  فكر كنید :
1 – كدامیك از مواد زیر كانی هستند و كدامیك كانی نیستند؟

آب یخ نمك خوراكی نفت شیشه مروارید مغزمداد گچ جیوه طلا شكر الماس
  * *       * *   *   *
 


  تشكیل كانی ها:

نمك باقی مانده در ته ظرف و زنگ روی میخ آهنی دو نوع كانی هستند كه بر اثر تغییراتی كه در آب شور و میخ رخ داده است بوجود آمده اند.

مشاهده كنید :
1 – مقداری آب دریا یا چاه را در ظرفی بریزید، سپس ظروف آب را در محل گرمی قراردهید تا آب آن بخار شود. در ته ظرف چه می بینید؟
2- یك میخ آهنی را به مدت چند روز در یك محل مرطوب قراردهید،‌روی میخ چه می بینید؟

- در ته ظرف مقداری نمك رسوب می كند.
- روی میخ زنگ می زند.
 



  كانی های اولیه :

در زیر سنگ كره،‌لایه ای بسیار داغ و نرم به نام نرم كره وجود دارد. گاهی بر اثر عوامی مثل بالارفتن دما، مقداری از نرم كره ذوب می شود. به این مواد ذوب شده «ماگما» می گویند. ماگما پس از تشكیل شدن به سمت بالا صعود می كند و ممكن است راهی به سطح زمین بیابد یا داخل سنگ كره سرد شود. در اثر سرد شدن ماگما، كانی های اولیه بوجود می آیند. كوارتز، میكا و فلدسپات از كانی هایی هستند كه از انجماد مواد مذاب بوجود آمده اند. بنابراین ،‌از كانیهای اولیه محسوب می شوند.  



  كانی های ثانویه :

كانیهای اولیه چون در دمای زیادی تشكیل می شوند با شرایط سطح زمین سازگار نیستند و عواملی مانند آب و هوا،‌به سرعت روی آن ها اثر می گذارد و آن ها را خرد و تجزیه می كنند و به كانی های جدیدی كه با سطح زمین سازگارترند،‌تبدیل می كند . به همین جهت به آن ها كانی های ثانویه می گویند. كانیهای رسی از كانیهای ثانویه اند كه از تجزیه فلدسپات ها بوجود می آیند.  

بعضی از كانی های اولیه در آب حل می شوند. ممكن است برخی مواد حل شده دوباره با یكدیگر تركیب شوند یا به حد سیر شده برسند،‌و در آب ته نشین گردند و دسته ای دیگر از كانی های ثانویه مانند نمك خوراكی (هالیت)،‌ژیپس (گچ) و كلسیت را تشكیل می دهند. گروهی از كانی های ثانویه مانند گرافیت (مغز مداد) در اثر گرما و فشار زیادی كه تحمل كرده اند بوجود می آیند.

 


  شناسایی كانی ها:

كانی ها بسیار گوناگونند. برای شناسایی آن ها از برخی خواص فیزیكی و شیمیایی آنها استفاده می كنند.  



  شكل بلور :

از نظر علمی به اجسامی بلوری یا متبور گفته می شود كه ذرات تشكیل دهنده ی آنها با نظم و قاعده معینی در كنار هم قرار گرفته باشند. در مقابل اجسام متبلور، اجسام غیرمتبلور قرار دارند كه طرز قرارگرفتن ذرات در آن ها، تابع قاعده ی معینی نیست و ذرات بطور نامنظم در كنار هم قرار گرفته اند.

 

یكی از مشخصات كانی ها،‌شكل بلوری آنهاست. یعنی اتم های سازنده ی یك كانی به صورتی منظم پهلوی هم قرار می گیرند و جسمی با سطح های صاف ایجاد می كنند.

 


  سختی :

سختی كانی ها را می توان «مقاومت آن ها در برابر خراشیده شدن به وسیله سایر اجسام» تعریف كرد. بنابراین اگر دو كانی را روی هم بكشیم،‌آن كانی كه بتواند روی دیگری شیار یا خط بیندازد،‌سخت تر است.  



  رنگ :

كانی ها رنگ های متفاوتی دارند. حتی یك كانی ممكن است به علت داشتن مقدار ناچیزی ناخالصی به رنگ های متنوع دیده شود. با این حال،‌برخی كانی ها به كمك رنگ مشخصی كه دارند، شناسایی می شوند. برای مثال، گوگرد همیشه به رنگ زرد، ‌فیروزه همیشه به رنگ آبی فیروزه ای و گرافیك همیشه به رنگ سیاه است.
رنگ گرد كانی ها در تشخیص كانی ها مؤثرتر است. برای این كار ،‌كانی را روی جسمی كه سختی زیادی دارند می كشند پس از روی رنگ خطی كه برجای می گذارد نوع كانی را تشخیص می دهند.
 



  مشاهده كنید :
مقداری نمك خوراكی را روی شعله ی آتش بپاشید،‌رنگ شعله چه تغییری می كند؟

رنگ شعله زرد می شود كه نشانگر وجود سدیم در نمك طعام است.  

سنگ ها

همه سنگ ها در سه گروه آذین، رسوبی و دگرگونی تقسیم بندی می كنند. هر یك از این سنگ ها با روش خاصی و از منشأ جداگانه ای بوجود آمده اند.



  سنگ های آذرین :

بررسی های انجام شده در اعماق چاهها،‌معادن و سرچشمه های آب گرم نشان می دهد كه داخل زمین گرم است و هر چه عمق افزایش پیدا كند، دما بیشتر می شود. زمین شناسان منبع اصلی گرمای داخل زمین را فعالیت برخی از عناصر سنگین می دانند كه بر اثر تخریب آنها عناصر سبك تر و مقداری گرما حاصل می شود.
سنگ ها در عمقی كه به نظر می رسد، بر اثر گرمای بسیار زیاد، باید به صورت مذاب باشند،‌باز هم بصورت جامدند.
زیرا فشار سنگ های بالایی مانع ذوب شدن سنگ ها در این اعماق می شود. اما اگر در این مناطق از فشار اندكی كاسته و یا بر گرما افزوده شود سنگ ها به صورت مذاب در می آیند . بنابراین در شرایط خاصی بخشی از سنگ های پوسته یا گوشته ذوب می شوند. این مواد ذوب شده از سنگ های اطراف خود، سبك ترند و به این علت تمایل دارند . به مناطق بالاتر از داخل زمین صعود كنند و اگر راهی به سطح زمین پیدا كنند. به صورت آتش فشان فوران كرده و روی زمین جاری می شوند و پس از انجماد، سنگ هایی را بوجود می آورند كه به آن ها سنگ های آذرین بیرونی گفته می شود. اگر این مواد مذاب نتوانند به سطح زمین برسند و زیر سطح زمین،‌سرد شوند سنگ های آذرین درونی را تشكیل می دهند. تفاوت اصلی سنگ های آذرین بیرونی و درونی، در اندازه بلور كانی های آن هاست.
در جدول زیر،‌خصوصیات چهار سنگ كه از سنگ های آذرین هستند، ذكر شده است.

نام سنگ A B C D
اندازه بلور بزرگ كوچك بزرگ كوچك
عناصر مهم

تشكیل دهنده ی

كانی ها

سیلیسیم،اكسیژن،

آلومینیم،سدیم و

پتاسیم

سیلیسیم،اكسیژن،

آلومینیم،سدیم و

پتاسیم

سیلیسیم،اكسیژن،

آلومینیم، منیزیم و

كلسیم

سیلیسیم،اكسیژن،

آلومینیم، منیزیم و

كلسیم

رنگ روشن روشن تیره تیره

 


  سنگ های رسوبی :

عوامل طبیعی چون آب ،‌ باد و یخ بطور دائم، سنگ ها و صخره های سنگ و محكم كوه ها را خرد كرده و آن ها را بصورت ذرات ریز و درشت، یا مواد محلول به نقاط پست، مانند دریاها و دریاچه ها منتقل می كنند. این مواد، در آن جا بصورت لایه های موازی روی هم ته نشین می شوند. به این موادته نشین شده رسوب می گویند.
ذرات تخریب شده سنگ ها بر اساس اندازه،‌نام مشخص دارند كه به ترتیب از كوچك به بزرگ عبارتند از : رس، ‌ماسه، ‌شن، ‌ریگ، ‌قلوه سنگ و تخته سنگ.
با گذشت زمان و دخالت چند عامل،‌ رسوبات سست و ناپیوسته اولیه به سنگ هایی سخت و یكپارچه تبدیل می شوند كه به آن ها سنگ رسوبی گفته می شود. سنگ های رستی، ‌سنگ آهك، ماسه سنگ، سنگ گچ و سنگ نمك از جمله مهم ترین سنگ های رسوبی می باشند.

فكر كنید :
1 – چرا طی صدها میلیون سال كه از عمر زمین می گذرد همه ی كوه ها از بین نرفته اند ودریاها و دریاچه ها از مواد رسوبی پر نشده اند؟
چون سنگ های رسوبی بوجود آمده دوباره بر اثر عواملی چون چین خوردگی یا گسل از آب خارج شده و بصورت كوه در می آیند.
 



  چگونه سنگ های رسوبی مختلف تشكیل می شوند؟

وقتی رسوبات در كف دریا روی هم انباشته می شوند، كم كم تحت فشار زیاد وزن خود و آب دریا قرار می گیرند و فشرده می شوند. با این فشار زیاد كه بر رسوبات وارد می آید، آب از لابه لای ذرات خارج می شود و رسوبات خشك می شوند. فشرده شدن زیاد و نیز خشك شدن، خود می تواند مقدمه ی تشكیل بعضی از انواع سنگ های رسوبی مانند سنگ های رستی باشد.
همه مواد رسوبی، فقط با فشرده شدن و خشك ، سخت و تبدیل به سنگ نمی شوند. برای مثال، ماسه ها را نمی توان با فشار به هم چسباند. این مواد تنها در صورتی تبدیل به سنگ می شوند كه موادی مانند سیمان در لابه لای ذرات آن ها نفوذ كند و آنها را به هم بچسباند. سیمان ها موادی هستند كه معمولاً به صورت محلول در آب وجود دارند. از جلمه سنگ های رسوبی كه از این راه تشكیل می شوند،‌ماسه سنگ و كنگلومرا است. گاهی اسكلت خرد شده ی جانوران دریایی به وسیله سیمانی به هم می چسبند و نوعی سنگ رسوبی بوجود می آورند.
همچنین در آب دریاها و دریاچه ها مقداری مواد محلول وجود دارد كه فقط در شرایط خاصی تبدیل به رسوب می شوند. اگر آب محتوی برخی مواد محلول به مقدار زیاد تبخیر شود،‌رسوباتی باقی می ماند كه ممكن است،‌سنگ گچ و سنگ نمك را تشكیل دهند. البته ممكن است مواد محلول در آب از راه انجام بعضی از واكنش های شیمیایی پیچیده نیز رسوب كنند كه در آن صورت، گروه دیگری از سنگ ها از جمله سنگ های آهكی تشكیل می شوند.
 



  فكر كنید :
دیده اید كه همواره در ته كتری و سماور لایه های نازكی از آهك بوجود می آید. آیا برای تشكیل این لایه ها باید آب كتری یا سماور بطور كامل تبخیر شوند؟

خیر هر زمان كه املاح موجود در آب به حد اشباع رسید اضافی املاح بصورت رسوب در دیواره كتری ته نشین می شود.  



  ویژه گی های سنگ های رسوبی:

یكی از ویژگیهای برجسته ی سنگ های رسوبی لایه لایه بودن آن ها و دیگری، امكان وجود فسیل در آنهاست، زیرا محیط های رسوبی محل مناسبی برای ایجاد فسیل اند. فسیل ها آثار و بقایای جانداران گذشته اند كه بیشتر از همه در سنگ های رستی و آهكی كه دانه ریزند – وجود دارند اما آن ها را میان ماسه سنگ ها نیز می توان یافت.

 


  سنگ های دگرگونی :

گروه سوم سنگ ها كه به دگرگون شده موسوم اند، چنین نیست، زیرا تشكیل این سنگ ها در زیر زمین و دور از چشم ما و در زمانی بسیار طولانی صورت می گیرد. وقتی سنگ های رسوبی و آذرین بدون اینكه ذوب شوند به مدت طولانی فشار و گرمای زیادی را تحمل كنند. آن قدر تغییر می كنند كه دیگر شباهتی به سنگ های اولیه ندارند . وقتی سنگ ها دگرگون می شوند ،‌ممكن است بعضی از كانی های سنگ اولیه به كانی جدید تبدیل شوند با طرز قرارگرفتن كانی های سنگ اولیه به شكلی دیگر درآید.
بیشتر سنگ های دگرگون شده سخت و محكم اند. این سنگ ها را در كارخانه های سنگ بری در اندازه های مختلف برش می دهند و روی آن ها را صاف می كنند كه در نتیجه، نمای زیبایی پیدا می كنند، از این رو، آن ها را در نمای ساختمان، كف راهرو، پله و جاهای دیگر بكار می برند.
مرمر یك سنگ دگرگون شده ی مرغوب است كه از دگرگونی شدید سنگ و آهك حاصل می شود. از دیگر سنگ ها ی دگرگون شده می توان به كوارتزیت و گنیس اشاره كرد كه اولی، از دگرگون شدن ماسه سنگ ها و دومی از دگرگون شدن گرانیت ها بوجود می آیند.

 


  پرسش و پاسخ متن فصل 6 :
1 – كانی چیست؟

مواد طبیعی و خالصی هستند كه انسان و سایر جانداران در بوجود آمدن آنها دخالت ندارند.  



  2 – كانی های اولیه كدامند؟ مثال بزنید.

كانی هایی هستند كه بر اثر سردشدن مواد مذاب حاصل می شوند. مثل كوارتز – فلدسپات – میكا  



  2 – ماگما چیست؟

مواد مذاب درون زمین را ماگما گویند.  



  4 – سنگ های آذرین درونی چگونه تشكیل شده ،‌مثال بزنید؟

از سردشدن مواد مذاب در خارج از زمین بوجود می آیند. مثل گرانیت و گابرد  



  5- دو ویژگی سنگهای رسوبی را بنویسید؟

1. لایه لایه هستند
2. دارای فسیل باشند
 



  6- كاربرد اساسی سنگ ها و كانی ها در كجاست؟

1. برای تأمین ماده
2. تأمین انرژی
 



  7 – در مخازن نفتی منظور از سنگ پوششی چیست؟

سنگ هایی هستند كه به صورت یك لایه نفوذ ناپذیر در روی مخازن نفتی وجود دارد و از بالاآمدن نفت جلوگیری می كنند.  



  8 – زغال سنگ ها معمولاً بین كدام گروه سنگها یافت می شوند و چه مصارفی دارند؟

به صورت لایه هایی بین سنگ های رسوبی یافت می شوند و مصرف آن ها در تولید انرژی،‌ذوب فلزات،‌پتروشیمی می باشد.

9 – از سنگ ها و كانی ها چگونه در صنایع الكتریكی استفاده می شود؟
برای ساختن انواع ترانزیستور و قطعات بكار رفته در وسایل صوتی و تصویری ،‌گرمائی و...

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:20 ب.ظ  نظرات

بخش پنجم زمین زیستگاه ما

زمین زیستگاه ما
فصل 5 – ساختار زمین

انسان همواره به دنبال شناسایی ساختار داخلی كره ی زمین بوده است. ولی شرایط حاكم بر داخل زمین یعنی دما و فشار زیاد، مانع دسترسی مستقیم به قسمت های داخلی زمین شده است. در حال حاضر عمیق ترین چاهی كه آدمی توانسته حفر كند عمقی بیشتر از 13 كیلومتر ندارد. باید به كمك روش های غیرمستقیمی مانند مطالعه مواد مذاب خارج شده از آتش فشان ها، دما و تركیب چشمه های آب گرم و از همه مهمتر امواج زلزله داخل زمین را شناسایی كرد.
اطلاعات بدست آمده نشان می دهد كه زمین ساختمانی لایه ای دارد. بخش مركزی كره زمین را هسته كه خود شامل دو قسمت داخلی و خارجی است و لایه های اطراف هسته را از داخل به خارج به ترتیب گوشته و پوسته می نامند.
هسته : داغ ترین قسمت داخلی زمین هسته است. مواد هسته به علت فشار زیادی كه بر آن وارد می شود، بسیار متراكم تر از مواد سایر قسمت های داخلی زمین است. شواهد بدست آمده نشان می دهد كه جنس هسته، بیشتر از آهن و نیكل است كه به دو حالت جامد و مایع در هسته قرار دارند.
قسمت جامد در مركز و قسمت مایع در اطراف آن قرار دارد.به كمك هسته ی آهن – نیكل است كه دانشمندان زمین شناس توانسته اند خاصیت مغناطیسی زمین را توضیح دهند.



  گوشته :

اطراف هسته را قسمتی فرا گرفته است كه به آن گوشته می گویند. ساختمان گوشته در همه جا یكنواخت نیست، قسمت اعظم آن كه با هسته نزدیك است حالت سنگی دارد و قسمت های میانی حالت خمیری و قسمت های بالایی حالتی سنگی و سخت دارند. قسمت خمیری شكل گوشته را نرم كره گویند .در نرم كره دما و فشار به صورتی است كه مواد به نقطه ذوب خود نزدیك هستند و درصد ناچیزی از مواد سازنده آن به حالت مذاب اند. مواد سازنده ی گوشته بیشتر از سیلیسیم، اكسیژن ،‌آهن ،‌منیزیم و كلیسیم است.  



  پوسته :

پوسته قشر نسبتاً نازكی در اطراف كره زمین است كه بلندترین كوه های زمین و عمیق ترین نقاط اقیانوس ها را در بر می گیرد. ضخامت پوسته (متوسط آن)در قاره ها حدود 20 تا 60 كیلومتر و در اقیانوس ها حدود،‌8 تا 12 كیلومتر است. تركیب و ساختمان پوسته در زیر قاره ها و اقیانوس ها با هم متفاوت است . پوسته ی زیر قاره ها از دو لایه درست شده است. لایه ی بالایی بیشتر از سیلیسیم و آلومینیوم و لایه ی زیرین بیشتر از سلیسیم،‌منیزیم و آهن درست شده است.
پوسته در زیر اقیانوس ها فقط از یك لایه تشكیل شده است كه جنس آن از همان جنس لایه ی زیرین قاره ها است.

 


  سنگ كوه :

‌پوسته سنگی و سخت زمین را به همراه قسمت سنگی گوشته، سنگ كوه گویند. سنگ كوره روی نرم كوه قرار دارد و می تواند به آرامی روی آن جابه جا شود. امروزه علت وقوع زلزله و بسیاری از پدیده های زمین شناسایی دیگر را به حركات سنگ كوه مربوط می داند.  

 


  پرسش و پاسخ متن بخش سوم
1 – لایه های زمین را به ترتیب از خارج به داخل بیان كنید:

پوسته – گوشته – هسته  



  2 – وجود كدام عناصر خاصیت مغناطیسی كره ی زمین را نشان می دهد؟

آهن – نیكل  



  3 – لایه بالایی پوسته ی زیر قاره ها بیشتر از چه عناصری ساخته شده است؟

سیلسیم – آلومینیوم  



  4 – سنگ كره به چه بخشی از زمین گفته می شود؟

پوسته سنگی و سخت زمین همراه با قسمت سنگی گوشته را سنگ كره گویند.

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:18 ب.ظ  نظرات

بخش چهارم گرما چیست؟

گرما چیست؟

دانشمندان از حدود سه قرن پیش،‌مطالعه ی درباره گرما را آغاز كردند. در آن زمان، مردم معتقد بودند كه گرما یك ماده ی نامرئی است.اعتقاد بر آن بود كه وقتی یك ماده گرم در كنار یك ماده سرد قرار می گیرد، ماده ای نامرئی به نام كالریك از ماده ی گرم خارج می شود و به ماده سرد منتقل می شود. به همین دلیل ماده ی گرم سرد می شود و ماده سرد، ‌گرم می شود.
امروزه می دانیم كه گرما ماده نیست بلكه یكی از صوت های انرژی است. همانطور كه انرژی مكانیكی، الكتریكی و انرژی شیمیایی نیز صورت های دیگری از انرژی هستند و می توانند به هم تبدیل شوند.



  انرژی درونی:

هر ماده از ذرات بی شماری ساخته شده است و هر ذره مقداری انرژی دارد. به مجموعه انرژیهای ذرات سازنده هر ماده انرژی درونی آن ماده می گویند. هر چه ذرات سازنده ماده بیشتر و انرژی هر ذره آن زیادتر باشد. انرژی درونی آن ماده بیشتر است .
انرژی درونی هر ماده ، هم به انرژی جنبشی ذرات آن ماده (یعنی سرعت حركت آن ها) و هم به انرژی پتانسیل (ذخیره شده) ذرات سازنده ی آن ماده بستگی دارد. انرژی پتانسیل هر یك از ذرات سازنده هر ماده در اثر نیرویی كه از طرف ذرات اطراف به آن وارد می شود، بوجود می آید.
هنگامی كه یك جسم گرم در كنار یك جسم سرد قرار می گیرد ،‌مقداری انرژی از جسم گرم به جسم سرد منتقل می شود. درواقع گرما، مقدار انرژی منتقل شده از جسم گرم به جسم سرد است. در اثر انتقال گرما از جسم گرم به جسم سرد، انرژی درونی جسم گرم كاهش و انرژی درونی جسم سرد افزایش می یابد.
 



  واحد اندازه گیری انرژی :

همان طور كه می دانید برای اندازه گیری هر كمیتی مقیاس یا واحدی لازم است به نام یكا. برای مثال یكای طول متر و یكای جرم كیلوگرم است. برای گرما و انرژیهای دیگر نیز یكای ژول را بكار می برند. ژول نام فیزیكدان انگلیسی است كه در زمینه مفهوم گرما تحقیقات فراوانی به عمل آورده است.  



  دما :

گرما و دما دو كمیت مرتبط به یكدیگر هستند، اما این به معنای آن نیست كه هر دو یك كمیت و یك معنا هستند. دمای یك جسم در واقع نشان دهنده ی سرعت حركت ذرات تشكیل دهنده آن است. هر چه سرعت حركت ذرات یك ماده بیشتر باشد دمای آن جسم بالاتر است.
به همین دلیل می توان گفت كه افزایش دمای یك جسم به معنی افزایش انرژی جنبشی ذرات آن جسم است.
 



  گرمای نهان :

از آزمایش صفحه 54 كتاب نتیجه گرفته می شود كه در تمام مدت ذوب یخ، دمای مخلوط آب و یخ ثابت می ماند. بنابراین گرمای داده شده به مخلوط كجا رفته است؟ این گرما صرف تغییر حالت یخ (از حالت جامد به مایع) می شود. یعنی در این حالت، گرچه جسم گرما می گیرد و انرژی درونی آن افزایش می یابد اما دمای آن تغییر نمی كند. به این انرژی گرمای نهان ذوب می گوئیم.
گرمای نهان ذوب عبارت است از مقدار گرمایی كه باید به ماده جامد در دمای نقطه ی ذوب آن بدهیم تا در همان دما از حالت جامد به مایع تبدیل شود.در جدول زیر گرمای نهان ذوب بعضی مواد برای جرم یك كیلوگرم آن ها آورده شده است.

ماده نقطه ذوب گرمای نهان ذوب
آلومینیم 659ºC 321 كیلوژول
سرب 327ºC 25 كیلوژول
پارافین 52/4ºC 220 كیلوژول
یخ 0ºC 333 كیلوژول
جیوه -39ºC 12 كیلوژول
آمونیاك -75ºC 452 كیلوژول


 



  فكر كنید ،‌ ص 55
به نظر شما چرا این انرژی را گرمای نهان ذوب نامگذاری كرده اند؟

چون این انرژی به انرژی درونی جسم تبدیل می شود بدون آنكه دمای جسم تغییر كند.  

همان طور كه برای انجماد ماده باید به آن گرما بدهیم یا از آن گرما بگیریم ،‌برای تبخیر و میعان نیز باید همین كار صورت پذیرد.

فكر كنید 2 ،‌ص 55
آیا می توانید با استفاده از تعریف گرمای نهان ذوب، گرمای نهان انجماد را تعریف كنید؟
به نظر شما آیا گرمای نهان انجماد و جسم با گرمای نهان ذوب آن مساوی است؟

- بله، گرمای نهان انجماد مقدار گرمایی است كه در نقطه انجماد از واحد جرم گرفته تا از حالت مایع به جامد تبدیل شود.
- بله،گرمای نهان ذوب همیشه برابر نهان انجماد است.
 



  انتقال گرما :

گرما به روش های مختلفی از یك جسم به جسم دیگر منتقل می شود.  



  رسانایی :

یكی از راههای انتقال گرما ، رسانایی است. ذره های تشكیل دهنده ی هر ماده دائماً در حال جنبش و نوسان هستند و هر چه ماده بیشتر باشد سرعت نوسان مولكول های آن بیشتر است.

 


  فكر كنید. ص 56
به نظر شما اگر قسمتی از ماده را در هر یك از این سه حالت گرم كنیم (منطقه گرم با رنگ مشخص شده است )‌ گرما در كدام حالت به روش رسانایی بهتر منتقل می شود؟ چرا؟

گرما به روش رسانایی در جامدات بهتر منتقل می شود زیرا فاصله ذره های جسم كمتر است . در جامد ذره ها به هم نزدیكترند و گرما بهتر و زود تر منتقل می شود.  

در انتقال گرما به روش رسانایی، انرژی گرمایی از طریق جنبش مولكول های ماده و ضربه زدن هر مولكول به مولكول های مجاور خود،‌به تدریج به تمام ماده منتقل می شود.
روشن است كه هر چه فاصله های مولكول ها از هم كمتر باشد، یعنی مولكلول ها به هم نزدیكتر باشند گرما با سرعت بیشتری در ماده منتقل می شود. به همین دلیل است كه رسانایی گرمایی جامدات بیش از مایعات و مایعات بیش از گازها است.
در بین مواد جامد، رسانایی گرمایی فلزات از دیگر مواد جامد چون شیشه، لاستیك و چوب بیشتر است. در بین فلزات نیز رسانایی گرمایی بعضی از فلزات از بعضی دیگر بیشتر است.
 



  همرفت :

یكی دیگر از راههای انتقال گرما همرفت یا جا به جایی است. در انتقال گرما به روش همرفت قسمتی از ماده كه گرم شده است به طرف بالا حركت می كند و قسمت های اطراف آن كه هنوز گرم نشده اند جای آن را می گیرند. به این ترتیب انرژی گرمایی از یك نقطه به نقطه دیگر منتقل شده و به تدریج تمام ماده گرم می شود.  



  علت بوجود آمدن جریان همرفتی:

آیا می دانید علت پیدایش جریان همرفتی چیست؟ برای یافتن پاسخ این سؤال ، ابتدا باید با مفهوم به نام چگالی آشنا شوید. چگالی هر ماده، جرم یك سانتی متر مكعب از آن ماده است. برای مثال اگر شما یك قطعه آهن به حجم یك سانتی متر مكعب را در نظر بگیرید این قطعه آهن 8/7 گرم جرم وجود دارد. می گوئیم چگالی آهن 8/7 گرم بر سانتی متر مكعب است. چگالی آب خالص 1 گرم بر سانتی متر مكعب است. جدول زیر ،‌جرم یك سانتی متر مكعب از چند ماده ی مهم را بر حسب گرم (g) را نشان می دهد.

یخ 0/91 جیوه 13/6
مس 8/96 آلومینیم 2/70
بنزین 0/68 چوب پنبه 0/13
طلا 19/32 هوا 0/0013
 

 

اكنون می توان علت بوجود آمدن جریان همرفتی را توضیح داد:
می دانید كه وقتی ماده ای گرم می شود منبسط می شود یعنی فاصله ی مولكول های آن از هم بیشتر می گردد. در نتیجه چگالی آن كاهش می یابد. به همین دلیل است كه وقتی یك قسمت از مایع را گرم می كنیم چگالی آن قسمت از مایع كمتر می شود و آن قسمت به طرف بالا حركت می كند. در این هنگام مایعات اطراف جای آن را پرمی كند. این روال ادامه می یابد و بتدریج تمام مایع گرم می شود.

برای ایجاد جریان همرفتی در یك ماده سه شرط لازم است.
1 – ماده باید مایع یا گاز باشد.
2 – بین دو نقطه ای آن اختلاف دما وجود داشته باشد. یعنی قسمتی از آن گرم و قسمتی دیگر سرد باشد.
3 – قسمت گرم پائین تر از قسمت سرد باشد.
  

تابش




  آزمایش كنید. ص 60
1 – در یك لوله آزمایش كمی یخ بریزید و روی یخ یك قطعه توری فلزی بیندازید تا یخ را در كف لوله نگهدارد. در یك لوله آزمایش دیگر فقط كمی یخ بریزید. سپس هر دو لوله را تقریباً پر از آب كنید.
2 – قسمت بالای لوله ی اول و قسمت پائین لوله ی دوم را مطابق شكل، روی چراغ الكلی بگیرید. چه مشاهده می كنید؟ در كدام لوله یخ، زودتر آب می شود؟در لوله اول آب به جوش می آید بدون آنكه یخ ذوب شود. در لوله دوم یخ شروع به ذوب شدن می كند و پس از ذوب شدن آب گرم شده به جوش می آید.
به دو پرسش زیر پاسخ دهید.
1 – از این آزمایش،‌ درباره میزان رسانایی گرمایی آب، چه نتیجه ای می توان گرفت؟
2 – در كدام لوله جریان همرفتی بوجود می آید؟ چرا؟

1-آب رسانای خوبی نیست زیرا گرما را به یخ منتقل نكرد(در لوله اول)
2-در لوله ی دوم، زیرا جریان همرفتی همیشه از پائین به بالا برقرار است.
 



  تابش :

سومین راه انتقال گرما تابش است. در انتقال گرما به روش تابش ، نیازی بوجود ماده نیست. گرمای خورشید به همین شیوه در فضای خالی از ماده (خلاء) منتقل می شود و به زمین می رسد. اگر تا به حال در مقابل یك بخاری برقی یا هیزمی قرار گرفته باشید، انتقال گرما به این روش را بخوبی حس كرده اید.

 

معمولاً تصور می شود كه وقتی مقابل آفتاب قرار می گیریم، نور خورشید ما را گرم می كند.این تصور نه كاملاً غلط است و نه درست. همان طور كه می دانید نور خورشید تركیبی از رنگ های مختلف همچون بنفش ، آبی، سبز، زرد و قرمز است. به این قسمت از نور خورشید نور مرئی می گویند. علاوه بر این در تابش خورشید پرتوهایی نامرئی نیز وجود دارد كه یك دسته از آن ها پرتوهای فروسرخ (مادون قرمز) است. این پرتوها وقتی به جسمی بتابد گرمای بیشتر تولید می كنند. پرتوهای فروسرخ، نوعی موج الكترو مغناطیسی به حساب می آیند.
در اتو یا لامپ انرژی الكتریكی به انرژی تابشی تبدیل می شود، در یك لامپ معمولی، حدود 20 درصد از انرژی الكتریكی به نور مركز و حدود 80 درصد به پرتوهای فروسرخ تبدیل می شود.
بطور كلی هر جسمی در هر دمایی كه باشد، همواره مقداری انرژی تابشی از محیط اطراف خود دریافت می كند و مقداری انرژی تابشی در محیط منتشر می سازد. وقتی یك جسم گرم و یك جسم سرد در كنار هم قرار می گیرند،‌مقدار انرژی كه جسم سرد می گیرد، بیش از مقداری است كه به محیط می دهد بنابراین گرما به تدریج از جسم گرم به جسم سرد منتقل می شود تا این كه دو جسم به دمای تعادل برسند یعنی با هم، هم دما شوند.

 


  گرم سازی و سرد سازی :
گاه انسان برای رسیدن به دمای مناسب و مورد نظر گاهی مجبور است دما را كاهش و گاهی افزایش دهد. این كار چگونه انجام می گیرد؟



  گرم سازی :

باید بدانیم كه گرم سازی نیاز به یك منبع گرما دارد. این منبع گرما ممكن است آتش حاصل از تبدیل انرژی شیمیایی سوخت به انرژی گرمایی، گرمای حاصل از جریان برق یا گرمای خورشید باشد.
بخاری نفتی معمولاً یك جریان همرفتی در اتاق ایجاد می كند كه سبب می شود اتاق گرم شود. یكی دیگر از وسایل گرم كننده،‌در محیط های مسكونی شوفاژ است. در شوفاژ ، آب در مجاورت منبع گرما داغ می شود. (در موتور خانه شوفاژ) و سپس از طریق لوله هایی به درون رادیاتورها كه در محیط نصب شده است،‌حركت می كند. وقتی رادیاتور داغ می شود هوای اطراف خود را گرم می كند و محیط را به روش همرفت گرم می كند.
 



  جلوگیری از اتلاف گرما:

همان طور كه می دانید بعضی از منابع انرژی مورد استفاده ما هم چون خورشیدی،‌انرژی باد و آب های جاری كه به آن مربوط می شوند و نیز انرژی گرمایی درون زمین و انرژی امواج و جزر و مد، انرژی هایی هستند كه تا مدت ها در اختیار ما خواهند بود. به این زودی تمام نخواهد شد. از این رو به آنها منابع انرژی تمام نشدنی می گویند. در مقابل بعضی دیگر از منابع انرژی هم چون نفت، زغال سنگ گاز طبیعی منابع تمام شدنی هستند.

 



  فكر كنید :‌ص 66
یكی از راه های جلوگیری از اتلاف گرما استفاده از پنجره ی دو لایه است. به نظر شما پنجره ی دو لایه با كدام یك از راههای انتقال گرما از هدر رفتن گرما جلوگیری می كند؟

چون بین دو لایه مقداری هوا قرار می گیرد و هوا هم عایق است و از انتقال گرما به طریق رسانایی جلوگیری می كند.  



  سردسازی :

انسان برای رسیدن به دمای مناسب مجبور است دمای موجود را افزایش یا كاهش دهد، اما بهتر است بدانید كه به طور كلی گرم سازی بسیارآسان تر از سردسازی است. سردسازی معمولاً با استفاده از تبخیر مایع ها انجام می شود. زیرا هر گاه مایعی بخواهد تبخیر شود. برای تبخیر شدن مقداری گرما از محیط اطراف خود جذب می كند واین امر سبب می شود كه دمای محیط اطراف كاهش یابد.
در یخچال ها،‌سردخانه ها و كولرهای گازی نیز تبخیر یك مایع سبب سرد شدن محیط داخل آن می شود.برای مثال در یخچال مایعی به نام فریون در داخل لوله هایی كه در قسمت یخ ساز قرار دارد وارد می شود. این مایع گرما را از آن محیط می گیرد بخار می شود.
در نتیجه موادی كه داخل یخچال هستند، كاملاً سرد می شوند. سپس فریون كه حالا به بخار تبدیل شده است،‌از طریق لوله به محیط خارج از یخچال منتقل و بوسیله ی موتور الكتریكی یخچال فشرده می شود و گرمای خود را از دست می دهد . ... فریون دوباره به مایع تبدیل و به درون یخ ساز فرستاده می شود. این عمل آن قدر ادامه می یابد كه یخچال كاملاً سرد می شود.

آزمایش كنید. ص 67
مقداری الكل روی دست خود بریزید و به آن فوت كنید. چه اتفاقی می افتد؟ چرا؟
آیا می توانید توضیح دهید كه چرا در قدیم آب را برای خنك شدن داخل كوزه نگهداری می كردند؟

-دست ما احساس سرما می كند. زیرا ا لكل به سرعت تبخیر شده و گرمای زیادی را از دست ما می گیرد.
چون كوزه از گل زمین پخته ساخته شده مقداری از آب درون آن به بیرون تراوش می كند، آب سطح كوزه برای تبخیر شدن گرما از درون كوزه گرفته و آب درون آن خنك می شود.
 



  كار و گرما :

یكی از مهم ترین موارد استفاده از گرما، استفاده از آن در صنعت و به حركت درآوردن انواع ماشین هاست. این كار از طریق تبدیل انرژی گرمایی به انرژی مكانیكی انجام می شود. دستگاهی كه انرژی گرمازا به انرژی مكانیكی تبدیل می كند. ماشین گرمایی نام دارد، ماشین گرمایی انواع گوناگونی دارد.  



  موتور اتومبیل :

: موتور اتومبیل ها و موتور سیكلت ها یكی از رایج ترین انواع ماشین های گرمایی است. در این نوع موتورها، ابتدا مخلوطی از سوخت و هوا به داخل یك محفظه فلزی ‌استوانه ای شكل ،‌به نام سیلندر مكیده می شود. (مرحله مكش)، سپس با بالا آمدن پیستون این مخلوط فشرده می شود (مرحله فشرده شدن)، پس از آن شمع اتومبیل جرقه می زند و مخلوط را مشتعل می كند (مرحله آتش گرفته) و در مرحله ی آخر، پیستون دوباره به بالا حركت می كند و دودهای حاصل از سوختن مخلوط را به بیرون می راند( مرحله خروج دود) به چنین موتوری چهارزمانه می گویند.

 


  اطلاعات جمع آوری كنید: ص 70
1 – كاربراتور چه نقشی در اتومبیل برعهده دارد؟
2-در اتومبیل اگر نسبت مقدار هوایی كه با سوخت مخلوط می شود مناسب نباشد چه مشكلاتی بوجود می آید؟

- مخلوط كردن بنزین یا هوا به نسبت معین برای سوختن
- احتراق به خوبی انجام نمی گیرد، سوخت كامل نمی سوزد واتومبیل دود سیاه می كند وموتور به خوبی كار نمی كند.
 



  موتور جت :

نوع دیگری از موتورهایی گرمایی موتور جت است. از موتور جت معمولاً در هواپیما استفاده می شود. موتور جت پیستون ندارد، بلكه هوا به وسیله یك دمنده به داخل موتور جت دمیده می شود و می سوزد و مقدار زیادی گاز( گازهای داغ) با فشار زیاد تولید می كند. این گازها كه با سرعت زیاد از داخل موتور جت خارج می شوند، در مسیر خود، چرخ دایره دار بزرگی به نام توربین را كه در سر راه قرار دارد به حركت در می آورند.

 


  موتور موشك :

موتور موشك به عنوان سومین ماشین گرمایی،‌خود نوعی موتور جت است. در موتور موشك سوخت با اكسیژن مخلوط می شود و در محفظه ی احتراق می سوزد. در نتیجه این عمل، مقدار زیادی گاز داغ با سرعت زیاد از انتهای موشك خارج می شود.همانطور كه بادكنك هنگام حركت در جهت مخالف هوایی كه از درونش خارج می شود. حركت می كند، موشك نیز در جهت مخالف گازهای داغ كه از انتهای آن خارج می شود به طرف جلو حركت می كند.
موشك ها چون می توانند اكسیژن مورد نیازشان را با خود حمل كنند،‌ بنابراین در خارج از جو زمین و مسافرت های فضایی مورد استفاده قرار می گیرند.
 



  پرسش وپاسخ فصل 4
1- گرماچیست؟

گرما صورتی از انرژی است كه اگر به جسمی داده شود جنبش ذرات آن بیشتر واگر از ماده گرفته شود جنبش ذرات آن كم می شود

2- انرژی درونی یك ماده به چه جیزهایی بستگی دارد؟
به انرژی جنبشی و انرژی پتانسیل ذرات موجود در ماده بستگی دارد

3 – دما چیست؟
مقدار گرمایی است كه به یك كیلوگرم ماده ی جامد در نقطه ذوب داده می شود تا از حالت جامد به مایع درآید.

4- گرمای نهان ذوب چیست ؟
مقدار گرمایی است كه به یك كیلو گرم ماده ی جامد داده می شود تا از جامد به مایع تبدیل شود

5 – گرمای نهان میعان چیست؟
مقدار گرمایی است كه به یك كیلوگرم ماده ی جامد در نقطه ذوب داده می شود تا ازحالت جامد به مایع درآید.

6 – تفاوت اجسام سرد با اجسام گرم از نظر انرژی تابشی چیست؟
اجسام سرد انرژی بیشتری دریافت می كنند و كمتر صادر می كنند اما اجسام گرم انرژی كمتری را گرفته و انرژی بیشتر را صادر می كنند.

7 – برای عمل سرد سازی از كدام تغییر حالت ماده استفاده می شود؟
تبخیر – میعان

8 – موتور اتومبیل دارای چند مرحله است ؟ نام ببرید؟
مكش - تراكم - انفجار - تخلیه
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:15 ب.ظ  نظرات

بخش سوم موج

كلمه ی موج را بسیار شنیده اید. با شنیدن این كلمه، معمولاً موج های دریا به یادتان می آید،‌اگر چه ممكن است موجهای صوتی، نورانی و رادیویی نیز برای شما نام آشنایی است. به حركتهای رفت و برگشتی مثل حركت آونگ، حركت نوسانی می گویند و جسم در حال نوسان را نوسانگر می نامند.



  دوره یا زمان یك نوسان :

در حركت نوسانی به مدت زمانی كه طول می كشد تا نوسانگر یك نوسان انجام دهد، دوره می گوئیم. دوره با نماد T نشان داده می شود. برای مثال اگر یك بار حركت رفت و برگشت فنر 2 ثانیه طول بكشد، می گوئیم دوره فنر، یعنی زمان یك نوسان فنر 2 ثانیه است. هر چه نوسانگری تندتر نوسان كند، زمان هر نوسان آن كوتاه تر می شود.برای مثال اگر وزنه ی آویخته شده به فنر جرم كمتری داشته باشد، این نوسانگر تندتر نوسان می كند و دوره نوسان آن كمتر می شود.  



  بسامد یا فركانس :

به تعداد نوسان هایی كه یك نوسانگر در مدت یك ثانیه انجام می دهد، بسامد یا فركانس می گویند. بسامد را با نماد F نشان می دهند. هر چه نوسانگری تندتر نوسان كند، بسامد نوسان آن بیشتر است. برای مثال بسامد بال زدن مگس از كبوتر بسیار بیشتر است. به این ترتیب می توان نتیجه گرفت كه با تندتر شدن نوسان،‌زمان هر نوسان كم تر وبسامد آن بیشتر می شود. یكای بسامد، هرتز است. مثلاً اگر نوسانگری در هر ثانیه 10 ثانیه انجام دهد، فركانس نوسان آن 10 هرتز است.  



  تولید موج :

اگر سنگ كوچكی را در آب آرام استخر یا بركه ای بیاندازید، در محل برخورد با آب، دایره ای تشكیل می شود كه شعاع آن به تدریج افزایش می یابد. به عبارت دیگر در سطح آب «تك موجی» تشكیل می شود كه به صورت دایره به همه ی جهت ها منتشر می شود.

 

آیا تا به حال تماشاچیان فوتبال را مشاهده كرده اید كه موج ایجاد كرده اند؟ حلقه های فنر نیز مانند تماشاچیانی كه موج می سازند، عمل می كنند. حلقه های فنر در مكان خود حركت نوسانی انجام می دهند بدون آنكه از محلی به محل دیگر منتقل شوند.
موج های سطح آب نیز به همین ترتیب ایجاد می شوند. یعنی ذرات آب، بدون آن كه منتقل می شوند. در جای خود بالا و پایین می روند و در سطح آب تغییر شكلی ایجاد می كنند كه همان موج است.
جابه جایی موج در یك محیط را انتشار موج می نامیم. وقتی موجب در یك محیط ،‌مثلاً در سطح آب یا در طول فنر،‌منتشر می شود. به هر ذره از محیط كه می رسد،‌آن ذره را وادار به حركت نوسانی می كند. بدون آن كه ذره ،‌همراه موج،‌از جایی به جای دیگر انتقال یابد.

 



  مشاهده كنید ص 43
در ظرف نسبتاً بزرگی آب ریخته و روی آن توپ سبكی و كوچكی را قرار دهید. بعد از آن كه آب و توپ به حالت سكون درآمدند، با انگشت خود ضربه های متوالی،‌در راستای عمود بر سطح آب وارد كنید و حركت توپ را مشاهده كنید.
الف) آیا توپ در راستای افقی در سطح آب جابه جا می شود؟ آیا به شما نزدیك می شود یا از شما دور می شود؟
ب) آیا توپ در راستای عمودی بالا و پایین می رود؟

الف- توپ در راستای افقی جابجا نمی شود و فاصله آن از دست ما ثابت می ماند.
ب – در راستای قائم توپ بالا و پائین می رود یعنی وقتی موج به توپ می رسد آن را وادار به نوسان می كند.
 



  مشخصات موج :

موج در هر محیط ، با سرعت معینی منتشر می شود كه به آن سرعت انتشار می گوئیم .
سرعت انتشار موج در یك محیط به جنس و دیگر مشخصات آن محیط بستگی دارد. مثلاً سرعت انتشار موج بر سطح آب حدود 5 متر بر ثانیه است. همچنین یكی از مشخصات موج بسامد آن است. برای ایجاد دو محیط، مثلاً در آب، باید با بسامد معینی به یك نقطه از سطح آب ضربه های متوالی وارد كنیم. یا در فنر باید یك سرفنر را با بسامدی به نوسان درآوریم. به جسمی كه در یك محیط ایجاد می كند، چشمه موج گفته می شود. مثلاً بلندگوی رادیو كه در حال پخش صورت است، یك چشمه ی موج است.
مشخصه های دیگر موج ،‌طول موج نام دارد. اگر بر سطح آب، ضربه های پی در پی و منظمی وارد كنیم، قطاری از امواج تولید می شود كه فاصله ی هر دو برجستگی (قله موج) پیاپی یا فاصله ی هر دو فرورفتگی (قعر موج) پیاپی را طول موج می نامند.

 


  موج و انرژی

موج با خود انرژی حمل می كند. یعنی با حركت خود،‌انرژی را از ذره ای به ذره ی دیگر انتقال می دهد. به بیان دیگر، ذره های محیط با حركت نوسانی خود، انرژی را از ذره ای به ذره ای دیگر در محیط پیش می برند. در فعالیت توپ و آب، وقتی موج به توپ می رسد، آن را روی بالا و پایین می برد، یعنی حركت توپ به این دلیل است كه موج در هنگام رسیدن به توپ، به آن انرژی منتقل می كند.  

موج های صوتی

یكی از ساده ترین راه ها برای برقراری ارتباط با دیگران صحبت كردن است. صدای ما توسط موج های صوتی به دیگران انتقال می یابد. هر صوتی دارای انرژی است و به صورت موج از چشمه ی صوت انتشار می یابد. موج های صوتی شبیه موج هایی است كه با فشردن و رها كردن حلقه های فنر در آن منتشر می شوند.
وقتی یك چشمه صوت،‌مثلاً تارهای صوتی در صخره انسان یا سیم ها یك تار،‌به نوسان در می آید. ذرات هوای مجاور خود را نیز وادار به نوسان می كند و این نوسان از یك ذره به ذره ی دیگر منتقل می شود تا سرانجام صدا از چشمه صوت به گوش ما برسد.
موج صوتی و تمام موج های دیگری كه از آن ها نام بردیم، مانند موج سطح آب یا موج فنر، برای انتشار به یك محیط مانند هوا، آب یا فنر نیاز دارند كه توسط ذره های آن محیط،‌منتشر می شوند. این گونه موج ها را امواج مكانیكی می نامند.
موج صوتی را باید توسط یك جسم مرتعش تولید كرد. به هر جسمی كه صوت تولید كند چشمه ی صورت می گوئیم. ضجره ی انسان یك چشمه ی صوت است و هر كس با عبور دادن هوا از حنجره ی خود، تارهای صوتی آن را به ارتعاش در می آورد. ارتعاش تارهای صوتی صوت را به وجود می آورد. در واقع ارتعاش تارهای صوتی،‌به مولكول های هوا انرژی منتقل می كند و موج صوتی تولید می شود.



  تفسیر كنید ص 47
اگر یك بلندگوی كوچك را زیر سرپوش شیشه ای قراردهیم و آن را به جریان برق وصل كنیم تا صدا تولید كند، سپس هوای زیر سرپوش را به وسیله ی تلمبه ی تخلیه به تدریج خارج كنیم. مشاهده می كنیم كه صدای بلندگو به تدریج كم می شود تا زمانی كه دیگر تقریباً صدایی را نمی شنویم . چرا؟

علت آن است كه صوت در خلاء منتشر می شود، اگر صدای ضعیفی گاهی شنیده شود از راه تماس بدنه بلندگو با كف پوش،‌یا میز یا چیز دیگر است.  



  فروصوت،‌ فرا صوت :

انسان می تواند موج های صوتی ای كه بسامد آن ها حدوداً بین 20 تا 20000 هرتز باشد را بشنود. یعنی برای آن كه صوتی روی گوش انسان اثرگذارد و شنیده شود، باید بسامد آن در این محدوده باشد. به این محدوده محدوده شنوایی انسان گفته می شود. به صوت هایی كه بسامد آن ها كم تر از 20 هرتز باشد فروصوت می گویند. فروصوت روی گوش انسان اثر شنوایی ندارد یعنی شنیده نمی شود. به صوت هایی كه بسامد آن ها از 20000 هرتز بیشتر باشد فراصوت گفته می شود. فراصوت نیز مانند فروصوت برای انسان قابل شنیدن نیست.
امروزه فراصوت و استفاده از آن در صنعت پزشكی اهمیت بسیار دارد و به خصوص در پزشكی، به علت آن كه فراصوت روی بافت های بدن انسان اثرهای تخریبی پرتوهای X را ندارد. بسیار مورد توجه است. به عنوان مثال از فراصوت برای بررسی جنین در بدن مادر و اطلاع از وضعیت و اطمینان از سلامتی آن استفاده می شود.

 

موج های فراصوت كه از ناحیه شكم به درون بدن فرستاده می شوند از مرزها و فصل مشترك بین بافت ها و اعضای داخلی بدن، بازتاب شده و پس از خروج از بدن وارد گیرنده می شود و در گیرنده به موج های الكتریكی تبدیل شده و روی صفحه ی نمایشگر، تصویری را به وجود می آورد كه در صورت لزوم،‌یك دستگاه چاپگر آن را چاپ می كند.
این عمل بسیار شبیه عمل عكس برداری با دوربین عكاسی است . موج های نورانی كه توسط نور افكن به صورت مشخص یا به موضوع عكس برداری می تابد. پس از بازتاب وارد دوربین شده و روی فیلم ، تصویر تشكیل می دهد.

 



  اطلاعات جمع آوری كنید: ص 48
1 – بعضی از حیوانات، بر خلاف انسان،‌قادر به شنیدن فراصوت و فرو صوت هستند. تحقیق كنید كه كدامیك از حیوانات فروصوت را می شنوند و كدامیك قادر به شنیدن فراصوت هستند.
2 – آیا حیواناتی را می شناسید كه از این صوت ها استفاده دیگری كنید؟

فراصوت : خفاش و گراز ماهی – فروصوت : اسب و حشراتی چون عنكبوت كه ده دقیقه قبل از وقوع زلزله امواج طولی را حس می كنند.
خفاش با ایجاد فراصوت و گوش دادن به بازتاب آن مانع را شناسایی می كند.
 



  موج های الكترومغناطیسی:

موج های رادیویی و موج های نورانی از یك نوع هستند و به آن موج های الكترومغناطیسی می گویند. موج های الكترومغناطیسی از بسامد بسیار بالا (طول موج بسیار كوتاه كه پرتوهای گاما نام دارند) تا بسامدهای بسیار كم (طول موج های بسیار بلند كه موج های رادیویی نام دارند) را شامل می شوند.
این موج ها نیز مانند موج های دیگری چون موج های صوتی، با خود انرژی حمل می كنند. می دانید كه خورشید منبع اصلی انرژی بر روی زمین است. این انرژی توسط امواج نوری كه خود نوعی موج الكترو مغناطیسی هستند از خورشید به زمین می رسد.
مومج های الكترومغناطیسی بر خلاف موج های صوتی، از خلاء نیز می گذرند. سرعت انتشار آن ها نسبت به سرعت انتشار موج های صوتی بسیار بیشتر است.
موج های الكترومغناطیسی را بر حسب بسامد كاربرد آن ها نامگذاری می كنند. به این گستره طیف موج های الكترومغناطیسی می گویند.

 



  اطلاعات جمع آوری كنید. ص 49
تحقیق كنید كه از پرتوهای :
الف) گاما
ب) ایكس
پ) فروسرخ
ت) رادار
چه استفاده هایی می شود؟

الف) از پرتو گاما در فیزیوتراپی و بمباران غده های سرطانی
ب) از پرتو ایكس در رادیو گرافی و رادیوسكوپی و عكس برداری از قطعات صنعتی جهت اطمینان از سالم بودن
پ) از فروسرخ به كمك دوربینهای فروسرخ (مادون قرمز) جهت شناسایی
ت) از پرتوهای رادار جهت ارتباط و شناسایی
 



  ارتباطات :

در قرن اخیر به علت پیشرفت علم و صنعت و ساخت و استفاده از وسیله های پیشرفته، فناوری ارتباطات پیشرفت فوق العاده ای كرده بطوری كه امروزه استفاده از تلفنهای معمولی و همراه كاری بسیار عادی شده است.
ارسال پیام ها تصویری از هر نقطه زمین به نقطه ی دیگر، توسط ماهواره ها به راحتی انجام می گیرد. آنتن های زمینی، پیام های تصویری را به ماهواره ارسال می كنند ماهواره این پیام ها را به آنتن هایی كه در ایستگاههای زمینی كه دو طرف دیگر زمین نصف شده است ارسال می كند.

 


  سؤالات متن فصل 3 : 1 – منظور از دوره چیست؟

مدت زمانی كه طول می كشد تا جسم یك نوسان كامل انجام دهد. (زمان رفت و برگشت)  



  2 – در امواج سطح آب آیا جهت ارتعاش عمود بر انتشار است یا هم جهت هستند؟

جهت ارتعاش عمود بر جهت انتشار است  



  3 – منظور از سرعت انتشار چیست؟ ویكای آن را بیان كنید.

مسافتی را كه موج درواحد زمان طی می كند ویكای آن متر بر ثانیه است  



  4 – موج چگونه انرژی را حمل می كند؟

موج با حركت خود انرژی را از ذره ای به ذره ی دیگر انتقال می دهد  



  5 – موجهای الكترومغناطیسی چه نوع موجهایی هستند؟

موجهایی هستند كه از بسامد بسیار بالا تا بسامد پایین را شامل می شوند.  



  6 – موجهای رادیوی كدامند؟

موجهای الكترومغناطیسی هستند كه طول موج بلند و بسامد بسیار پایین دارند.  



  7 – انسان در زمانهای قدیم از چه راههایی با هم ارتباط برقرار می كردند؟

بوسیله چاپارها – علامت دادن دود آتش – روشن و خاموش كردن چراغ  

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:13 ب.ظ  نظرات

بخش دوّم انرژی ،زندگی...

دیدن :
برای آن كه جسمی دیده شود، باید از آن جسم نور به چشم برسد. بنابراین جسم یا باید از خودش نور تابش كند و یا نورهایی كه بر آن تابیده شده است، به طرف چشم بیننده بازتاب دهد.
جسم هایی مانند شمع روشن، لامپ روشن یا یك قطعه چوب شعله ور از خود نور تابش می كنند. به این اجسام كه از خود نور تابش می كنند منیر یا چشمه ی نور می گویند. اما جسم هایی مانند میز، صندلی،‌تخته ی كلاس و ... از خود نوری تابش نمی كنند، بلكه نوری را كه از چشمه های نور به آن ها تابیده است به طرف چشم ما باز می گردانند كه در نتیجه ما می توانیم آنها را ببینیم. به این جسم ها غیر منیر می گویند.



  تمرین كنید ص 23
در جدول زیر نامه چند جسم نوشته شده است. مشخص كنید كه كدامیك چشمه نور (منیر) و كدام یك غیرمنیر است؟

  خورشید ماه تلویزیون سیاره زهره لامپ مهتابی ستارگان
چشمه نور *   *   * *
غیر منیر   *   *    
 


  نور به خط راست منتشر می شود.

دانستیم كه برای دیدن یك جسم باید از آن جسم نور به چشم ما برسد. به همین دلیل حتی اگر جسمی در مقابل ما باشد ولی نوری كه از آن می تابد به چشم ما نرسد دیده نمی شود.
تجربه های روزانه ما نشان می دهد كه نور به خط راست منتشر می شود. برای مثال، مسیر پرتوهای نور خورشید وقتی از پنجره به درون اتاق می تابد، یا از لابه لای شاخ و برگ درختان انبوه و بلند به زمین می رسد و یا از سوراخ یك سقف می تابد، نشانگر این است كه نور به خط راست منتشر می شود.
هنگام رسم شكل، مسیر نور را با خط های جهت دار نشان می دهند و به هر یك از آن شعاع یا پرتو نور می گویند. یك باریكه ی نور را می توان مجموعه ای از پرتوهای نور دانست.


 



  تشكیل سایه :

وقتی نور به جشم های غیرمنیر می تابد،چه روی می دهد به جسم هایی كه نور از آن عبور می كند جسم شفاف و به جسم هایی كه نور از آن ها عبور نمی كند جسم كدر می گویند.
وقتی پرتوهای نور به یك جسم كدر، كه در مقابل صفحه ای قرار دارد، می تابد در پشت جسم برروی صفحه قسمت تاریكی ایجاد می شود كه سایه نام دارد.


 



  خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی :

عكس زیر :‌خورشید گرفتگی سال 1378 در ایران را نشان می دهد.


 

برای نشان دادن خورشید و ماه گرفتگی می توان از دستگاه شبانه روز استفاده نمود.
دستگاه شبانه روز، چگونگی ماه گرفتگی و خورشید گرفتگی را به خوبی نشان می دهد.


 

می دانید كه كره ماه به دور زمین می گردد و ماه و زمین نیز با هم به دور خورشید می گردند. خورشید چون از خودش نور تابش می كند یك چشمه ی نور است. در حالی كه ماه و زمین جسم های غیرمنیر هستند و نورخود را از خورشید می گیرند.
هر گاه در چرخش ماه به دور زمین، و هر دو به دور خورشید،‌مركزهای آن سه (ماه ، زمین،‌خورشید) روی یك خط راست واقع شود به طوری كه ماه در وسط باشد،‌ماه جلوی نور خورشید را می گیرد و سایه آن روی زمین می افتد. در نتیجه كسانی كه در سایه ماه قرار دارند،‌خورشید را تاریك می بینند. در این صورت می گوئیم خورشید گرفتگی رخ داده است. حال اگر زمین ماه و خورشید واقع شود. زمین جلوی نور خورشید را می گیرد و سایه ی آن روی ماه می افتد و آن را تاریك می كند. در این صورت می گوئیم ماه گرفتگی رخ داده است.
 



  بازتاب نور :

برگشت نور از سطح یك جسم را بازتاب نور می نامیم.
اگر سطح اجسام را با دست لمس كنیم ، بعضی را صاف و بعضی را ناصاف حس می كنیم،‌اجسام صاف را هم اگر در زیر ریزبین (میكروسكوپ) مشاهده كنیم، آن ها را ناصاف و دندانه دار می بینیم.


اینكه می توانیم تصویر جسمی را درون سطح های صافی مثل شیشه و آینه، ببینیم به دلیل بازتاب منظم نور در آن هاست، در حالی كه درون سطح های ناصاف، تصویری دیده نمی شود.

 



  فكر كنید :‌ص 27
در هنگام روز،‌در اتاق هایی كه پنجره دارند، معمولاً چراغ روشن نمی كنیم. با وجود این اشیای داخل اتاق را می بینیم.علت را توضیح دهید.

چون نور چشمه ی نوری كه به اجسام غیرمنیر تابیده بازتاب پیدا كرده و به چشم ما می رسد و در نتیجه اجسام غیرمنیر دیده می شوند.  



  قانون بازتاب نور:

بازتاب پرتوهای نور از سطح یك جسم همواره از قاعده معینی پیروی می كند كه به آن قانون بازتاب نور گفته می شود. برای آشنایی با این قانون باید آزمایش كنید. در بازتاب نور از سطح یك جسم، همواره زاویه ی تابش و بازتاب برابرند.  

تصویر در آینه تخت

تصویر یك جسم در آینه، مانند همان جسم است.

سطح آینه ی تخت صاف و صیقلی است. آینه ی تخت یك قطع شیشه است كه پشت آن را نقره یا جیوه اندود كرده اند به همین دلیل می تواند نور را بازتاب دهد. بازتاب نور از سطح آینه تخت منظم است.
وقتی جسمی جلوی تخت آینه ی تخت قرار می گیرد، پرتوهای نور از هر نقطه آن به آینه می تابد. این پرتوها پس از بازتاب از آینه به چشم می رسند. در ظاهر به نظر می رسد، كه این پرتوها از محل برخورد آنها در پشت آینه وارد چشم شده اند و در نتیجه، تصویری شبیه به جشم در پشت آینه بوجود آورده اند در حالی كه می دانیم در پشت آینه چیزی وجود ندارد، به همین دلیل می گوئیم تصویر در آینه تخت، مجازی است.

مشاهده كنید : ص 30
روبروی یك آینه تخت بایستید و به تصویر خود در آینه نگاه كنید. اكنون دست چپ خود را بلند كنید. تصویر كدام دست خود را بلند می كند؟ تفاوت شما با تصویرتان چیست؟ نتیجه را پس از بحث در گروه به كلاس گزارش دهید.
تصویر دست راست بالا می رود. بدن ما یك جسم حقیقی است اما تصویر مجازی است و وجود خارجی ندارد.
 



  آینه های كروی :

اندازه تصویر یك جسم در آینه ی تخت با اندازه ی خود جسم برابر است. نوع دیگر از این آینه وجود دارد كه تصویر جسم در آن ها، گاهی از خود جسم بزرگتر است. شكل زیر، نمونه ای از این دو آینه و تصویر كه در آن ها تشكیل می شود را نشان می دهد.


 


  كانون آینه :

شكل زیر طرح فعالیتی را كه شما انجام داده اید نشان میدهد. نقطه F ‌محل تشكیل تصویر خورشید است كه آن را كانون آینه می گویند. در این شكل قمستی كه سایه زده شده پشت آینه است. تصویر در آینه های كوژ، همواره كوچكتر از جسم و مجاز است. یعنی درون آینه دیده می شود اما آینه های كاو می توانند از یك جسم هم تصویر مجازی و هم تصویر حقیقی ایجاد كنند. تصویر مجازی در درون آینه دیده می شود. اما تصویر حقیقی، بیرون آینه روی یك صفحه تشكیل می شود. تشكیل تصویر حقیقی یا مجازی،‌بستگی به فاصله ی جسم از آینه ی كاو دارد.

 


  شكست نور :

وقتی نور به جسم می تابد، مقداری از آن بازتاب می كند و ممكن است مقداری از آن نیز از جسم عبور كند.

 

اما جسم های شفاف مانند هوا، شیشه ، آب ، طلق های پلاستیكی نور را به خوبی از خود عبور می دهند. نور در یك محیط معین در مسیر مستقیم حركت می كند. در این حالت اگر در مسیر نور یك قطعه جسم شفاف عمود در مسیر نور قرار گیرد،‌مسیر نور در هنگام عبور از جسم هم چنان مستقیم خواهد بود. اما اگر نور در مسیر خود، با زاویه ای دیگر به یك جسم شفاف مثلاً شیشه برخورد كند. هنگام ورود به شیشه مسیر حركتش مقداری كج می شود. به این پدیده شكست نور می گویند. چون در اگر مسیر حركت نور را در این حالت رسم كنیم به صورت یك خط شكسته خواهد بود.

 

دانستید كه نور در یك محیط بطور مستقیم حركت می كند، به همین دلیل وقتی شما عقب می روید دیگر نور نمی تواند از سكه به چشم شما برسد و آن را نمی بیند،اما وقتی در كاسه آب می ریزید، نوری كه از سكه می آید، هنگام خروج از آب ورود به هوا،‌مسیرش كج می شود و به چشم شما می رسد در نتیجه می توانید سكه را ببیند.  



  منشور :

منشور قطعه ای به شكل مقابل است از یك ماده شفاف مثل شیشه یا پلاستیك بی رنگ ساخته می شود. وقتی پرتوهای نور به یكی از دیواره های منشور برخورد می كند و به آن وارد می شود در اثر پدیده ی شكست مسیرش تغییر می كند. این پرتو هنگام خروج از دیواره ی دیگر منشور نیز، دوباره دچار تغییر مسیر می شود.
حال اگر نوری كه به منشور می تابد، نور سفید یعنی نور خورشید باشد كه از رنگ های مختلفی تشكیل شده است. پاشیده (تجزیه) می شود. علت این پدیده آن است كه میزان شكست نورهای رنگی مختلف ، با هم یكسان نیست. برای مثال،‌ نور بنفش بیشتر و نور سرخ كمتر از همه رنگ های نور تغییر مسیر می دهد. به این ترتیب رنگ های مختلف نور به هنگام عبور از منشور از هم جدا می شوند. به این پدیده پاشیده شدن می گویند.


 


  عدسی ها :

اگر دو منشور را مطابق شكل به هم بچسبانیم و بعد آن سطح آن را به صورت خمیده تراش دهیم. به چه شكلی در می آید؟
به این شكل جدید عدسی می گوئیم . عدسی هم مانند منشور می تواند جهت پرتوهای نور را تغییر دهد. همین امر سبب می شود اجسام از پشت عدسی به صورتی متفاوت دیده شوند. ذره بین یك نوع عدسی است.
در ساخت بسیاری از ابزارهای نوری، مانند دوربین های عكاسی، دوربین های شكاری، پروژكتورها و ... از عدسی همگرا استفاده می شود. نوعی دیگر از عدسی نیز وجود دارد كه به آن عدسی واگرا یا كاو گفته می شود. این نوع عدسی به اندازه عدسی همگرا كاربرد ندارد اما در ساخت عینك ها از آن استفاده ی بسیاری می شود. تصویر همه اجسام از پشت عدسی واگرا كوچكتر از خود جسم است و به صورت مستقیم ( و نه وارون) دیده می شود.



اطلاعات جمع آوری كنید. ص 38
تعدادی عینك طبی را بررسی كنید و بگوئید كه آیا عدسی آن ها واگراست یا همگرا . از چه روشی برای تعیین واگر یا همگرا بودن عدسی استفاده می كنید؟
برای تعیین محدب یا مقعر بودن عدسیها راههای مختلفی وجود دارد

1 – آنها را در مقابل نور قرارداده هر كدام نور را متمركز كنند محدب،‌هر كدام پراكنده كنند ،‌مقعر.
2 – در عدسی های مقعر تصویر همیشه كوچكتر و مستقیم اما در محدب این طور نیست. تصویر بزرگتر است.
3 – هر كدام بر روی پرده تصویر تشكیل دهند محدب هستند.
 



  پرسش و پاسخ متن فصل دوم :
1 – نور چیست؟ غیر از نور دو صورت دیگر انرژی كه مانند نور عمل می كنند نام ببرید.

نور صوتی از انرژی است كه از منبع تولید جدا شده و با سرعت بسیار زیاد در فضا منتشر می شود. امواج رادیویی، اشعه X  



  2 – چرا اجسام غیرمنیر دیده می شوند؟

زیرا نوری كه از چشمه ی نور به آنها برخورد می كند پس از بازتاب به چشم ما می رسد  



  3 – چند دلیل بیان كنید كه نور در خط مستقیم سیر می كند؟

الف) ایجاد سایه
ب) پدیده خسوف و كسوف
ج) مشاهده ی باریكه نور از یك روزنه
ج) پشت سر خود را نمی توان دید
 



  4 – در چه اجسامی بازتاب نور بیشتر و در چه اجسامی كمتر است؟

در اجسامی كه سطح صاف و براق دارند، بازتاب نور بیشتر است و در اجسامی كه سطح تیره و ناصاف دارند بازتاب كمتر است.

5 – علت شكست نور چیست؟
تغییر در سرعت نور در محیط های مختلف است

6 – منظور از طیف نور چیست و طیف نور سفید شامل چند رنگ است؟
نورهای رنگی حاصل از پاشیدگی نور توسط منشور را طیف می گویند. هفت رنگ

7 – دو نوع عدسی را نام برده و كدام نور را متمركز می كند؟
عدسی محدب – عدسی مقعر و عدسی محدب نور را متمركز می كند.
 

2 نوشته شده توسط علی درویشی در یکشنبه 13 دی 1388 و ساعت 02:11 ب.ظ  نظرات